рд╢рдиिрд╡ाрд░, 8 рдЬुрд▓ाрдИ 2017

рдмुрд▓ाрддी рддुрдо्рд╣ें рдордиाрд▓ी

рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдордиाрд▓ी рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓ी 7:45 рд░ाрдд्рд░ि рдХी рд╡ाрд▓्рд╡ो рдмрд╕ рдмाрд╣िрд░ी рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдЖрдХрд░ рд░ुрдХ рдЧрдИ. рдкрддा рдЪрд▓ा, рджो рдпाрдд्рд░ी рдЫूрдЯ рдЧрдП - рд╡े рдЯेрдХ्рд╕ी рд╕े рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं. рдмрд╕-рдпाрдд्рд░ी, рдЬिрдирдоें рд╣рдо рд▓ोрдЧ рднी рд░рд╣े, рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд░ोрдХे рдЬाрдиे рдкрд░ рдЖрдкрдд्рддि рдЙрдаा рд░рд╣े рдеे. рдкрд░िрдЪाрд▓рдХ рд╣ोрд╢िрдпाрд░ рдеा, рдЙрд╕рдиे рд╡िрдбिрдУ рдлिрд▓्рдо ‘рджंрдЧрд▓’ рд▓рдЧा рджी. рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕рднी рд╢ांрдд рд╣ो рдЧрдП. рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдзे рдШंрдЯे рдмिрд▓рдо्рдм рд╕े рдЖрдпीं рд╕рд╡ाрд░िрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд╕ рдЪрд▓ рджी. рджंрдЧрд▓ рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рдЕрдо्рдмाрд▓ा рдЖ рдЧрдпा. рд░ूрдХрдХрд░ рдЦाрдиा рдЦाрдпा. рдЬрдм рдмрд╕ рдЖрдЧे рдмреЭी,рддो рд▓рдЧा рдПрдХ рджिрд╡ा-рд╕्рд╡рдк्рди рдкूрд░ा рд╣ोрдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै. рд╣рдо рд╕рдЪрдоुрдЪ рдордиाрд▓ी рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं-рдХिрди्рдирд░िрдпों рдХे рджेрд╢. рдЕрдЯрд▓ рдЬी рдиे рди рдЬाрдиे рдХिрд╕ рдоूреЭ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ोрдЧा рдХि ‘рдордиाрд▓ी рдордд рдЬрдЗрдпो рдЧोрд░ी, рд░ाрдЬा рдХे рд░ाрдЬ рдоें’. рд╢ाрдпрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдИ рдЪुрдЯीрд▓े рд╡्рдпंрдЧ рдХрд╕ा рд╣ो, рдХ्рдпोंрдХि рджूрд╕рд░ी рдХрд╡िрддा рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – ‘рджोрдиों рд╣ाрде рдкрд╕ाрд░,рдмुрд▓ाрддी рддुрдо्рд╣ें рдордиाрд▓ी’. 

рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рдиреЫрд░ рджौрдбाрдИ рддो рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╕рд╣рдпाрдд्рд░िрдпों рдХो рд╕ोрддे рдкाрдпा, рдмрд╕ рдХी рд╕्рд▓ीрдкрд░-рд╕ीрдЯ рдлैрд▓ाрдХрд░ рд╣рдордиे рднी рдЦрд░्рд░ाрдЯे рднрд░рдиे рд╢ुрд░ु рдХрд░ рджिрдпे. рдЕрдЪेрддрди-рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд▓рдЧा, рд╣рдо рдХिрд╕ी рд▓рдо्рдмी рдЦोрд╣ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣े рдеे, рдШुрдк्рдк рдЕँрдзेрд░ा рдеा. рд╣ाрде рдХो рд╣ाрде рдирд╣ीं рд╕ूрдЭ рд░рд╣ा рдеा. рджूрд░, рджूрд╕рд░ी-рдУрд░ рд╣рд▓्рдХा рд╕ा рдЙрдЬाрд▓ा рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ा рдеा. рдПрдХ рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рд╕ाрде рд╣рдордиे рддेрдЬ-рддेрдЬ рдХрджрдо рдмреЭाрдпे. рдЕрдЪाрдирдХ рдкрдд्рдерд░ों рдХी рд╡ाрд░िрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी. рд░ाрд╕्рддा рдПрдХрджрдо рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпा. рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдоें рд╣рдоाрд░ी рд╢्рд╡ाрди-рдиिрдж्рд░ा рднрдЧ्рди рд╣ो рдЧрдпी. рдЦिреЬрдХी рд╕े рдЭांрдХрдХрд░ рджेрдЦा рддो рд╕рдЪрдоुрдЪ рдХिрд╕ी рд╕ुрд░ंрдЧ рд╕े рдиिрдХрд▓ рд░рд╣े рдеे. рдоोрдмाрдИрд▓ рдоें рдЬी.рдкी.рдПрд╕.рдЖрди рдХिрдпा рддो рдоाрд▓ूрдо рдкреЬा, рдПрди.рдПрдЪ.21 (рдЪंрдбीрдЧреЭ-рдордиाрд▓ी рдоाрд░्рдЧ) рдкрд░ рдеाрд▓ोрдЯ (рдоंрдбी) рд╕्рдеिрдд 3 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рд▓рдо्рдмी рд╕ुрд░ंрдЧ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдиिрдХрд▓рддे рд╣ी рдХुрд▓्рд▓ू рдХी рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ो рдЧрдИ.

рд╢ीрддрд▓ рдФрд░ рд╕ुрдЧрди्рдзिрдд рд╣рд╡ा рдХे рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╕े рдиींрдж рд▓рдЧрднрдЧ рдЧाрдпрдм рд╣ो рдЪुрдХी рдеी. рдмрд╕ рдЕрдм рдкौं рдлрдЯрдиे рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдеी. рд╕ूрд░рдЬ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХिрд░рдг рдкреЬрддे рд╣ी рдкрд╣ाреЬ рдФрд░ рд░ाрд╕्рддे рдХे рд╕ाрде рдаुрдордаुрдоाрддी рд╡्рдпाрд╕ рдирджी рджिрдЦрдиे рд▓рдЧी. рдХुрджрд░рдд рдХे рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдиреЫाрд░े рд╣рдоें рд░ोрдоांрдЪिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे. рдорди рдХिрд╕ी рдХрд╡ि рдХी рд╕ी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рдиे рд▓рдЧा рдХाрд╢! рдИрд╢्рд╡рд░ рдиे рд╣рдоें рднी рдЬреЬ рдоें рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рддा рдХोрдИ рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдпा рд╣ोрддा—рдХोрдИ рд╕рджाрдмрд╣ाрд░ рд╡рди рдЕрдерд╡ा рдХोрдИ рд╕рдЬीрд▓ा рдиिрд░्рдЭрд░ рдпा рд╕рди्рдпрд╕्рдд рджेрд╡рджाрд░ рдХा рдкेреЬ рдФрд░ рдпрджि, ‘рдоाрдиुрд╖ рд╣ौं рддो рд╡рд╣ी рд░рд╕рдЦाрдиि, рдмрд╕ौं…’.

рдЪिрдд्рдд рдоें рдЙрднрд░рддी рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓िрдпों рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рддे рдПрд╡рдо् рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдоें рдЧोрддे рд▓рдЧाрддे рдХрдм рдХुрд▓्рд▓ू рдЖ рдЧрдпा? рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा. “рдХैрд╢рд▓ेрд╕ рдХुрд▓्рд▓ू” рдФрд░ “рдХрдЪрд░ा рдирд╣ीं рдк्рдпाрд░ рдлैрд▓ाрдПं” рдЬैрд╕े рд╣ोрд░्рдбिंрдЧ्рд╕ рд╕े рдкрдЯा рдХुрд▓्рд▓ू. рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд╣рд╡ाрдИ-рдЕрдб्рдбा рднी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдордиाрд▓ी рдоाрдд्рд░ 40 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рд░рд╣ी. рд╕ुрд░рдо्рдп рдкрд░्рд╡рддीрдп рд╡ाрджिрдпों рдоें рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХा рд╕्рд╡рд░्рдЧ. рдордиाрд▓ी рдХो рдордиु рдХा рдЖрд▓рдп рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं. рдХिंрд╡рджंрддी рд╣ै, рдХि рдорд╣ाрдк्рд░рд▓рдп рдХे рдмाрдж рдордиु рдиे рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдпрд╣ीं рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी рдеी. рд╡ैрд╕े рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдордиाрд▓ी рд╣ी рд╡рд╣ рдЬрдЧрд╣ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдордиु рдХा рдоंрджिрд░ рд╣ै.
Manali
рд╣рдо рдордиाрд▓ी рдоें ‘рд╣ोрдЯрд▓ рд╕рдирдкाрд░्рдХ’ рдоें рдард╣рд░े, рдк्рд░ी-рдЗрди्рдЯрд░рдиेрдЯ рдмुрдХिंрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рд╣рдо рдлाрд▓рддू рдХी рднाрдЧ-рджौреЬ рд╕े рдмрдЪ рдЧрдП. рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рдЯ्рд░ेрд╡рд▓-рдЧाрдЗрдб рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рд▓ेрдХрд░ рд╣рдордиे рдЯेрдХ्рд╕ी, рдЯूрд░िрд╕्рдЯ-рдкॉрдЗंрдЯ,рд░ूрдЯ-рдЪाрд░्рдЯ рдЗрдд्рдпाрджि рддрдп рдХिрдпे.

рдордиाрд▓ी-рджрд░्рд╢рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕ोрд▓ांрдЧ-рд╡ैрд▓ी рд╕े рдХी. рдордиाрд▓ी рд╕े 13 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдпрд╣ рд╕्рдеाрди 300 рдоीрдЯрд░ рдХी рд╕्рдХी-рд▓िрдл्рдЯ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै. 6 рд╕े 7 рдоीрдЯрд░ рдоोрдЯी рдмрд░्рдл рдкрд░ рдШूрдордиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд░ाрдпे рдХे рдбांрдЧрд░ी рдФрд░ рдЧрдордмूрдЯ рд▓ेрдиा рдкреЬे. 650 рд░ूрдкрдпे рдХी рдЯिрдХिрдЯ рд▓ेрдХрд░ рд╡्рдпू-рдкॉрдЗंрдЯ рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪे, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдкूрд░े рдордиाрд▓ी рдХी рднूрдоि, рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдФрд░ рдкрд░्рд╡рддों рдХा рд╡िрд╣ंрдЧрдо рджृрд╢्рдп рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै. рдлाрд╣े рдЬैрд╕ी рдмрд░्рдл рдкрд░ рдлुрджрдХрддे рджेрд╢ी-рд╡िрджेрд╢ी рд╕ैрд▓ाрдиिрдпों рдХी рдЕрдЪ्рдЫी-рдЦाрд╕ी рднीреЬ рдеी. рдЙрдо्рд░, рд░ंрдЧ, рд▓िंрдЧ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░рддा рд╣рд░-рдХोрдИ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдФрд░ - рдирдЬрджीрдХ рдЖрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा. рдкैрд░ाрдЧ्рд▓ाрдЗрдбिंрдЧ рдФрд░ рд╕्рдХीрдЗंрдЧ рдХा рдордЬा рд▓ेрддे рдпुрдЧрд▓ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдиिрдХрд▓рддी рд░ोрдоांрдЪрдХ рдЪीрдЦें рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рд░ंрдЧीрди рдмрдиा рд░рд╣ीं рдеीं. рд╣рдо рднी рдЙрдирдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЧрдП. рдРрд╕े рдоें рдЧुрд▓рдорд░्рдЧ рдХे рд╕्рд▓ेрдЬ-рд╡ाрд╣рдХ рдХी рд╕ीрдЦ рдЕрд╡рд╢्рдп рдпाрдж рдЖрдИ - “рд╕ाрд╣рдм! рдпрд╣ाँ рдХा рдЖрджрдоी рдирд╣ीं рдмрд░्рдл рдЪोрд░ рд╣ै,рдЕрдкрдиा рдкрд░्рд╕, рдоोрдмाрдИрд▓, рдЬेрд╡рд░ाрдд рд╕ंрднाрд▓ рдХрд░ рд░рдЦिрдпेрдЧा”. рд▓рдЧрднрдЧ рджो рдШंрдЯे рдШूрдордиे рдХे рдмाрдж рдЬрдм рдердХрдХрд░ рдЪूрд░ рд╣ो рдЧрдП рддो рд╡рд╣ां рд╕्рдеिрдд рд░ेрд╕्рдЯाрд░ेंрдЯ рдоें рдиाрд╢्рддा рдФрд░ рдЪाрдп рд▓ी рддрдеा рд╡ाрдкिрд╕ рдиीрдЪे рдЙрддрд░ рдЖрдпे. 

Solang Valley
рдоीрдиा (рдкрдд्рдиी) рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ा (рдкुрдд्рд░рд╡рдзू) рдиे рдХिрд░ाрдпे рд╕े рдоिрд▓ рд░рд╣े рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд - рдкрд░िрдзाрди рдкрдЯ्рдЯू (рд╢ाрд▓ рд╕े рдоोрдЯा рд░ंрдЧीрди рдХрдкрдбा, рдЬो рдЕрдкрдиे рдХрдкреЬों рдХे рдКрдкрд░ рд▓рдкेрдЯा рдФрд░ рдмुрдордиि рд╕े рдХрд╕ा рдЬाрддा рд╣ै), рдеिрдкू (рд╕िрд░ рдкрд░ рдмांрдзрдиे рдХा рдХрдкрдбा)рдФрд░ рд╣рдоेрд▓ рдкрд╣िрдиे. рдЛрд╖ि, рдЕрдмीрд░ рдФрд░ рдоैंрдиे рдЪोрд▓ा, рдбोрд░ा, рдХुрд▓्рд▓ू-рдХेрдк рдкрд╣िрдиी рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рдоुрдж्рд░ाрдУं рдоें рдлोрдЯो рдЦिрдЪрд╡ाрдпे. рд╢ाрдо рдоॉрд▓-рд░ोрдб рдкрд░ рдмिрддाрдИ, рдЬрд╣ाँ – 

рдЪрдордХ-рджрдордХ рд╡ाрд▓ी рджुрдХाрдиों рдХे рдЕрд╣ाрддे рдоें,
рджेрд╢ी-рд╡िрджेрд╢ी рд╕ैрд▓ाрдиी --
рдЯोрдкी,рд╢ाрд▓ рд╕्рд╡ेрдЯрд░,рдЬुрд░ाрдмें рдЦрд░ीрджрддे,
рдХेрд╕рд░िрдпा рджूрдз рдкीрддे
рдкाрдиी-рдкूрд░ी рдЦाрддे
рд░рд╕рдЧुрд▓्рд▓िрдпों рдХा рд▓ुрдл्рдд рдЙрдаाрддे
рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╣рдиीрдоूрди-рдХрдкрд▓्рд╕
рдЕрд▓्рд╣рдб,рдЬрд╡ाрди,рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдоें рд╕рдоा рдЬाрдиे рдХो рдЖрддुрд░.
рддрди्рд╣ा, рд╢ांрдд рдФрд░ рд╢ीрддрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें
рдЬीрд╡рди рдХे рдмेрд╢рдХीрдорддी рдкрд▓
рд╕ंрдЧ-рд╕ंрдЧ рдмिрддाрддे
рд╡ो рдкрд▓,рдЬो рдХрднी рд▓ौрдЯрдХрд░ рдирд╣ीं рдЖрдпेंрдЧे.

рдордиाрд▓ी-рдЪौрдХ рдкрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХी рд╣िрджाрдпрддें рдпрдеा - ‘рдордиाрд▓ी рдХो рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд░рдЦें’, ‘рднिрдЦाрд░िрдпों рдХो рднीрдЦ рди рджें’, ‘рдлुрдЯрдкाрде рдкрд░ рдмिрдХрддी рдирдХрд▓ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдиा рдЦрд░ीрджें’, ‘рдЭोрд▓ा-рдЫाрдк рдбाрдХ्рдЯрд░ों рд╕े рдмрдЪें’—рдкрдврдиे рдХे рдмाрдмрдЬूрдж рдЖрдо-рдЖрджрдоी рдЕрдкрдиों рд╕े рд╣ी рд▓ुрдЯрддा-рдкिрдЯрддा рд░рд╣рддा рд╣ै. рдоॉрд▓-рд░ोрдб рдкрд░ рдЪुрдЯрд░-рдкुрдЯрд░ рдЦाрдХрд░ рдЬीрд░ो рдХी рдУрд░ рд▓ुрдбрдХрддे рдкाрд░े рдХी рдЬрдХрдбрди рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд╣рдо рд▓ोрдЧ рд╣ोрдЯрд▓ рд▓ौрдЯ рдЖрдпे.

рджूрд╕рд░े рджिрди рд╕ुрдмрд╣,
рдЬрдм рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдИ рдЧौрд░ेрдпा,
рдФрд░ рдХांрд╡-рдХांрд╡ рд╕ुрдиाрдИ рджी рдХौрдУं рдХी,
рдк्рд░ाрдЪी рдиे рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦोрд▓ा,
рдЦिреЬрдХी рд╕े рдЭांрдХрдХрд░,рдЕрд▓рд╕ाрдпे рд╕ूрд░рдЬ рдиे рдЕंрдЧреЬाрдИ рд▓ी,
рд╣िрдордЧिрд░ी рдкрд░ рдмिрдЫी рдзрд╡рд▓-рдЪाрджрд░ рдХुрдЫ рд▓ाрд▓िрдоा рд▓ेрдиे рд▓рдЧी.
рджूрд░ рдоंрджिрд░ рдоें рдмрдЬрдиे рд▓рдЧीं рдШंрдЯिрдпाँ,
рдХрддाрд░рдмрдз्рдж рджेрд╡рджाрд░,
рд╕्рд╡рд╕्рддि рд╡ाрдЪрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧे,
рдЬреЬ-рдЬीрд╡рди рдоें рдЪेрддрдиा рдЬрдЧी,
рджिрди рдЧрддिрдоाрди рд╣ो рдЧрдпा.

рдордиाрд▓ी рд╕े рдордгिрдХрд░рдг рдмाрд░ाрд╕्рддा рдХुрд▓्рд▓ू рд╣рдордиे рд╡्рдпाрд╕ рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े - рдХिрдиाрд░े рдпाрдд्рд░ा рдХी. рдЯेрдХ्рд╕ी-рдб्рд░ाрдпрд╡рд░ рдиे рдмрддाрдпा рдХि “рдкैрд░ाрдЧ्рд▓ाрдИрдбिंрдЧ рдФрд░ рд╕्рдХीрдЗंрдЧ рдХे рдмाрдж рдпрджि, рдХुрд▓्рд▓ू-рдордиाрд▓ी рдЯ्рд░िрдк рдоें рд░िрд╡рд░-рд░ाрдл्рдЯिंрдЧ рдирд╣ीं рдХी рддो рдпрд╣ рдЕрдзूрд░ाрдкрди рдЕрдЦрд░ेрдЧा.” рд╡्рдпाрд╕ рдХा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ-рдиिрд░्рдорд▓ рдЬрд▓, рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рддेрдЬ рдмрд╣ाрд╡ рдпुрд╡ा-рд╕ैрд▓ाрдиिрдпों рдХो рдбेрдпрд░-рдбेрд╡िрд▓्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрддा рд╣ै. рд╣рдоाрд░ी рддो рдЙрдо्рд░ рдирд╣ीं рд░рд╣ी – “рдоैं рдмрдкुрд░ा рдмुрдбрди рдбрд░ा, рд╕ो рд░рд╣ा рдХिрдиाрд░े рдмैрда”, рдкрд░рди्рддु рдмрдЪ्рдЪों рдиे рдЙрд╕рдХा рднрд░рдкूрд░ рдЖрдиंрдж рдЙрдаाрдпा. рд╡्рдпाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдмрд╣рддी рдиौрдХाрдУं рдХो рджेрдЦ рд╡िрд╢ाрдЦाрдкрдЯ्рдирдо рдоें рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рд▓рд╣рд░ों рдкрд░ рд▓ाрдЗрдл - рдЬैрдХेрдЯ рдкрд╣िрди рдХрд░ рджौреЬाрдпी рдоोрдЯрд░рдмोрдЯ рдХी рдкुрд░ा-рд╕्рдоृрддिрдпाँ рддाреЫी рд╣ो рдЧрдпीं.

рдХुрд▓्рд▓ू рд╕े рдордгिрдХрд░्рдг (45 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░) рдХी рдпाрдд्рд░ा рд░ोрдоांрдЪрдХाрд░ी рд░рд╣ी. рдкрд╣ाреЬी рджрд░्рд░े рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा, рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдмрд░्рдл рдХी рдорд╕्рддूрд▓ рдЪोрдЯिрдпाँ, рд╣рд░े рджेрд╡рджाрд░ рдХे рдкेрдб, рд╕рдоुрдж्рд░-рд╕рддрд╣ рд╕े 1760 рдоीрдЯрд░ рдХी рдКंрдЪाрдИ рдкрд░ рдкाрд░рд╡рддी рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рдЙрдмрд▓рддे рдкाрдиी рдХे рдЪрд╢्рдоे. рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╕рди्рджрд░्рдн рдмрддाрддे рд╣ै, рд╕рддी рдиे рдЕрдкрдиे рдкिрддा рджрдХ्рд╖ рдХे рдпрдЬ्рдЮ рдоें рдЖрдд्рдоाрд╣ुрддि рджेрдХрд░ рд░ाрдЬा рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдХे рдпрд╣ाँ рдкाрд░्рд╡рддी рдХे рд╕्рд╡рд░ुрдк рдоें рдкुрдиः рдЬрди्рдо рд▓िрдпा рдФрд░ рдХрдаोрд░ рддрдк рдХрд░ рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рдХो рдк्рд░рд╕рди्рди рдХिрдпा рддрдеा рдЙрдирд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рдХिрдпा. рдкрддि рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╣ाрд░ рдХрд░рддी рдкाрд░्рд╡рддी рдХे рдХाрди рдХा рдЧुрдоा рдмाрд▓ा рдпрд╣ाँ рдоिрд▓ा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдЬрдЧрд╣ рдордгिрдХрд░्рдг рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै. рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдФрд░ рд╢ैрд╡ рджोрдиों рдорддाрд▓рдо्рдмिрдпों рдХा рд╕рдоाрджрд░ рдХрд░рддा рдордгिрдХрд░्рдг, рд╕िрдЦ-рдзрд░्рдо рдХा рдкрд╡िрдд्рд░ рддीрд░्рде рд╣ै. рдзрд░्рдо-рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХрд░рддे рдЧुрд░ु-рдиाрдирдХ рдЬी рдпрд╣ाँ рдкंрдЪ-рдкिрдпाрд░ों рдХे рд╕ाрде рд░ुрдХे рдеे. рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЧुрд░ुрдж्рд╡ाрд░ा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЕрдЦंрдб рднंрдбाрд░ा рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै.

рд░ाрд╕्рддे рдоें рдорд▓ाрдиा рдоिрд▓ा. рдорд▓ाрдиा рдЧांрдЬे рдФрд░ рдЕрдлीрдо рдХी рддрд╕्рдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХुрдЦ्рдпाрдд рд╣ै, рд╣рд╢ीрд╢ рд╕े рдмрдиी ‘рдорд▓ाрдиा-рдХ्рд░ीрдо’ рдХी рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯीрдп-рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдоांрдЧ рд╣ै. рдЯेрдХ्рд╕ी-рдб्рд░ाрдпрд╡рд░ рдиे рдмрддाрдпा рдХि “рдорд▓ाрдиा рдиिрд╡ाрд╕ी рдЖрдо-рдХुрд▓्рд▓ुрд╡ाрд╕िрдпों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдПрдХ рдХрдмीрд▓ाрдИ рдЬिंрджрдЧी рдЬीрддे рд╣ैं. рд▓ोрдЧ рдЗрди्рд╣ें рдЖрд░्рдп-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдПрд╡рдо् ‘рд╕िрдХंрджрд░-рдорд╣ाрди’ рдХी рд╕ेрдиा рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдоाрдирддे рд╣ैं”.

рдордиाрд▓ी рд▓ौрдЯрддे рд╕рдордп рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдкрд░िрдзाрдиों рдоें рдЙрдд्рд╕ाрд╣ी рдкрд╣ाреЬी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рджेрд╡рддा рдХो рд╕िрд░ рдкрд░ рд░рдЦे рдЬाрддे рджिрдЦे. рд╣рдоाрд░े рд╡ाрд╣рди-рдЪाрд▓рдХ рдиे рдмрддाрдпा рдХि “рдпрд╣ी рдХुрд▓्рд▓ू-рджрд╢рд╣рд░े рдХा рдлाрд░्рдоेрдЯ рд╣ै. рдпрд╣ाँ рдХा рджрд╢рд╣рд░ा, рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рджрд╢рд╣рд░ा-рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ों рд╕े рднिрди्рди рд╣ै. рдЗрд╕рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╣िрдбिрдо्рдмा рджेрд╡ी рдкрд╣ाреЬ рд╕े рдЙрддрд░рдХрд░ рдЖрддी рд╣ैं рдФрд░ рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддी рд╣ैं, рд╡े рд░ाрдЬ-рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╣ी рд╣ैं. рдЙрдирдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬрдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рднी рд╕рджрд╕्рдп, рдорд╣рд▓ рдЫोреЬрдХрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡-рдЕрд╡рдзि рддрдХ рдоैрджाрди рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं. рдлिрд░ рдЖрддी рд╣ै,рд░рдШुрдиाрдердЬी рдХी рд╕рд╡ाрд░ी. рдЙрдирдХे рдмाрдж, рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рдХुрд▓्рд▓ू рдХे рд╕рднी рджेрд╡рддा рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд╕рд╡ाрд░िрдпों рдХे рд╕ाрде рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдк्рдд-рджिрд╡рд╕ीрдп рджрд╢рд╣рд░ा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै”.

рдЖрдЦिрд░ी рджिрди, рд╣рдо рдордиाрд▓ी рд╕े 3 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ 1962 рдоीрдЯрд░ рдКंрдЪाрдИ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╡рд╢िрд╖्рда-рдЧ्рд░ाрдо рдЧрдпे, рдЬрд╣ाँ рдоुрдиि рд╡рд╢िрд╖्рда рдХा рдоंрджिрд░ рд╣ै. рдЛрд╖ि-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рд╡рд╢िрд╖्рда” рд╣рдоाрд░ा рдЧोрдд्рд░ рд╣ै, рдЕрддः рдЧुрд░ू-рдЧिрд░ी рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рд╣рдордиे рдЕрдкрдиा рдЗрд╣рд▓ौрдХिрдХ рдЬीрд╡рди рдзрди्рдп рдоाрдиा. рдХрд╣рддे рд╣ैं, рд╢्рд░ी рд░ाрдо рдХे рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдХे рдмाрдж рд╡рд╢िрд╖्рдардЬी рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рддрдк рд╣ेрддु рдЖ рдЧрдпे, рдЕрд╢्рд╡рдоेрдШ-рдпрдЬ्рдЮ рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдкрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдЬी рдЙрди्рд╣ें рд▓ेрдиे рдЖрдпे. рд▓ोрдЧों рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдарди्рдбे рдкाрдиी рдХा рдЭрд░рдиा рдеा, рдЧुрд░ुрджेрд╡ рдХो рд╕्рдиाрди рдХрд░рдиे рдоें рджिрдХ्рдХрдд рди рд╣ो рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧрд░्рдо рдкाрдиी рдХा рдЭрд░рдиा рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдЬी рдиे рдмрдиाрдпा рдеा, рдЗрд╕рдоें рдЪрд░्рдо рд░ोрдЧ рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЧрдЬрдм рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ै. рд╡рд╢िрд╖्рда-рдоंрджिрд░ рдХे рдаीрдХ рд╕ाрдордиे рд░ाрдо-рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдХा рдоंрджिрд░ рд╣ै. рдоंрджिрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддे рд╣ी рдЪिंрдЧू рд╢ाрд▓-рд╡िрдХ्рд░ेрддाрдУं рдиे рдкрдХреЬ рд▓िрдпा. рд╡рд╣ рддो рдЕрдЪ्рдЫा рд░рд╣ा рдХी рдЕрдмीрд░ рдиे рдЗрди्рдЯрд░рдиेрдЯ рдЦोрд▓рдХрд░ рдРрд╕े рдЧिрд░ोрд╣ рдХा рднंрдбाрдлोреЬ рдХрд░рддा рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╣рдоें рдкреЭा рджिрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдЪिंрдЧू рдиाрдордХ рдХोрдИ рдк्рд░ाрдгी рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдФрд░ рдРрд╕े рд╢ाрд▓ рдЦрд░ीрдж рдХрд░ рдЖрдк рдмेрд╡рдХूрдл рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा. рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рдзैрд░्рдп рд╕े рдЙрдирдХी рд▓ोрдХ-рд▓ुрднाрд╡рди рдпोрдЬрдиा рд╕ुрдиी рдФрд░ рдмाрд▓-рдмाрд▓ рдмрдЪ рдиिрдХрд▓े.

рдпाрдд्рд░ा рдХे рдЕंрддिрдо рдкреЬाрд╡ рдоें рд╣рдо рд╣िрдбिрдо्рдмा рджेрд╡ी рдХे рдоंрджिрд░ рдЧрдП. рдоिрдердХीрдп рдоाрди्рдпрддा рд╣ै, рд╡рдирд╡ाрд╕ рдХे рд╕рдордп рдкांрдбрд╡ рдпрд╣ाँ рд░рд╣े рдФрд░ рднीрдо рдиे рд╣िрдбिрдо्рдмा рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рдХिрдпा. рджाрдирд╡ी рд╕े рджेрд╡ी рдмрдиी рд╣िрдбिрдо्рдмा рдХे рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рд╣рдордиे рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░ рдХ्рд╖рдоा рдоांрдЧी, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдк्рд░рдердо-рдкूрдЬ्рдпा рд╣ैं - рдФрд░ рд╣рдо рдпрд╣ाँ рд╕рдмрд╕े рдЕंрдд рдоें рдЖрдпे. рдЪाрд░ рдоंрдЬिрд▓ा, рдкैрдЧोрдбाрдиुрдоा рд▓рдХреЬी рдХा рдмрдиा рдоंрджिрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдиूрдаे рдЖрд░्рдХिрдЯेрдХ्рдЯ рдФрд░ рдмाрд╣्рдп рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдоें рдЙрдХेрд░ी рд╕ुрди्рджрд░ рдХрд▓ाрдХृрддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै. рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 1533 рдоें рдпрд╣ाँ рдХे рд░ाрдЬा рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░ाрдпा рдеा. рдЗрд╕рдХे рд╕рджृрд╢्рдп рдХोрдИ рджूрд╕рд░ी рд╕ंрд░рдЪрдиा рди рдмрдиे рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдзाрди рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХे рд╕ीрдзे рд╣ाрде рдХрдЯрд╡ा рджिрдП рдЧрдП рдеे. рд╕рдоीрдк рд╣ी рдШрдЯोрдд्рдХрдЪ рдХा рдоंрджिрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╢рд░рдЧोрд╢िрдпाँ рдХрд░рддा рдбूंрдЧрд░ी рд╡рди, рдЬрд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рдлिрд▓्рдоों рдХी рд╢ूрдЯिंрдЧ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै. рдпрд╣ рдЬрдЧрд╣, рд╣рдиीрдоूрди-рдХрдкрд▓्рд╕ рдХी рдкрд╣рд▓ी-рдкрд╕ंрдж рд╣ोрддी рд╣ै, рдпрд╣ाँ рдк्рд░рдХृрддि рдЕрдкрдиे рд╕рдоूрдЪे рд╡ैрднрд╡ рдХे рд╕ाрде рд╡िрдж्рдзрдоाрди рд╣ै. рдоंрджिрд░ рд╕े рд▓ौрдЯрддे рд╕рдордп рдпाрдХ рдХी рд╕рд╡ाрд░ी рдХी, рдХ्рд▓рдм-рд╣ॉрдЙрд╕ рдоें рд▓ंрдЪ рдХिрдпा. 3:45 рдмрдЬे рд╣рдоाрд░ी рдмрд╕ рд░рд╣ी рд╕ो рдмрд╕-рдЕрдб्рдбे рдкрд░ рдЖ рдЧрдП. рдордиाрд▓ी рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЫोреЬрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा. рд╣рдо рд╕рднी рдоौрди рдеे, рдоाрдиो рдмेрдЯी рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдмिрджा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ों. рдоीрдиा рдиे рдЪुрдк्рдкी рддोреЬी рдФрд░ рдкूрдЫा – ‘рдХैрд╕ी рд▓рдЧी рдордиाрд▓ी?’ рдЕंрддрд╕ рдоें рд╕рд╣ेрдЬी рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХो рдоाрдиो рдкंрдЦ рд▓рдЧ рдЧрдпे-

рд╣िрдоाрд▓рдп рдкрд░
рджूрд░ рддрдХ рдкрд╕рд░ी рдЪांрджी рд╕ी рдЪрдордХрддी рдмрд░्рдл рдХो
рджेрд░ рддрдХ рддाрдХрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा.
рдЕрдЪ्рдЫे рд▓рдЧे рджेрд╡рджाрд░ рдХे рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╡рди
рд╣िрдоाрдЪ्рдЫाрджिрдд рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ंрдЦрд▓ाрдпें
рдЙрди рдкрд░ рдкреЬрддी рд╕ूрд░рдЬ рдХी рдХुрдирдХुрдиी рдзूрдк
рдмрдирддी рд╡ाрд╖्рдк рдФрд░ рдЙрдореЬрддे рдмाрджрд▓ों рдХा рдмрд╣ुрд░ूрдкिрдпाрдкрди
рдХрднी рдЕрдХ्рд╖рд░рдзाрдо рдХी рдЧрдЬाрдХृрддिрдпाँ
рдХрднी рдоां рдорд░िрдпрдо рдиिрд░्рдорд▓ рдЫाрдпा
рдХрднी рдЦрд░рдЧोрд╢ рдХे рдкीрдЫे рдШिрд╕рдЯрддा рдХрдЫुрдЖ.
рдХाрд╢! рдпे рдмाрджрд▓ рдиीрдЪे рдФрд░ рдиीрдЪे рдЖ рдЬाрддे.

рдпрд╣ी рд▓рд▓рдХ рд░рд╣ी рдХि рдХाрд╢! рдпे рдмाрджрд▓ рдиीрдЪे рдЖ рдЬाрддे. рдордиाрд▓ी рдоें рдмрд░्рдлрд╡ाрд░ी рд╣ो рдЬाрддी. рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рддो рдирд╣ीं рдХि рдоुंрд╣ рдоांрдЧी рдоुрд░ाрдж рдкूрд░ी рд╣ो. рд╡ैрд╕े, рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рди рджрд╡ा рдХी рдЬрд░ुрд░рдд рдкреЬी рдФрд░ рди рджुрдЖ рдХी. рд╣рдо рд▓ोрдЧ реЩुрд╢ी-реЩुрд╢ी рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖ рдЧрдП, рдмрдЪ्рдЪों рдХो рддो рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рд╣ी рдоुрдо्рдмрдИ рд▓ौрдЯрдиा рд░рд╣ा.

рдмुрдзрд╡ाрд░, 18 рдЬрдирд╡рд░ी 2017

рд░ाрдорд╕ेрддु- рд╕ेрддु рдЕрднिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ंрд░рдЪрдиा

рд░ाрдорд╕ेрддु рдХो рдХोрдИ рдоिрдердХीрдп рдХрд▓्рдкрдиा рдоाрдирддा рд╣ै, рддो рдХोрдИ рдкुрд░ा рдЖрдЦ्рдпाрди। рд╣िрди्рджू рдкुрд░ाрдг рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрдЬ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाреЭे рд╕рдд्рд░рд╣ рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рднрдЧрд╡ाрди् рд░ाрдо рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╡ाрдирд░ рд╕ेрдиा рдиे рдЗрд╕ी рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдкैрджрд▓ рд╕рдоुрдж्рд░ рдкाрд░ рдХрд░ рд▓ंрдХा рдкрд░ рд╡िрдЬрдп рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдеी। рдХрд░्рдордХाрдг्рдбिрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рд╕ेрддु-рддीрд░्рде рдкрд░ рд╕्рдиाрди рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рд╢ुрдз्рдж рдХрд░рддा рд╣ै, рддрдеा рдоोрдХ्рд╖ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдоेрд░े рд▓िрдП рддो рдпрд╣ рд╕ेрддु рдЕрднिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╣ै, рдПрдХ ‘рд╡рдг्рдбрд░рдлुрд▓ рд░िрдпाрд▓िрдЯी! рдЕрдж्рднुрдд्!! рдпрдеाрд░्рде!!


рд░ाрдорд╕ेрддु
рд░ाрдорд╕ेрддु рдХी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा - рднाрд░рдд рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी-рдкूрд░्рд╡ी рддрдЯ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░рдо् рдФрд░ рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХे рддрд▓ाрдИ-рдорди्рдиाрд░ рдХे рдордз्рдп рд░ाрдорд╕ेрддु/рд░ाрдШрд╡-рд╕ेрддु, рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╕рддрд╣ рд╕े рди्рдпूрдирддрдо 3 рдлुрдЯ рдПрд╡ं рдЕрдзिрдХрддрдо 30 рдлीрдЯ рдиीрдЪे рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХी рдЕрди्рддрд░िрдХ्рд╖ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдПрдЬेрди्рд╕ी рдиाрд╕ा рдХे рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдЬेрдоिрдиी-рдж्рд╡िрддीрдп рдиे рд╕рди् 1966 рдоें рдЗрд╕ рд▓ुрдк्рдд рд╕ेрддु рдХी рдк्рд░рдердо рддрд╕्рд╡ीрд░ें рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рднेрдЬी рдеी। рдиाрд╕ा рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХे рдкौрд░ाрдгिрдХ рдпा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рдеा। рдЕрддः рдЙрд╕рдиे рдЗрд╕рдХा рдиाрдо ‘рдПрдбрдо्рд╕-рдм्рд░िрдЬ’ рдпा ‘рдЖрджрдо-рдкुрд▓’ рд░рдЦा। рдЗрд╕рд░ो (рднाрд░рддीрдп рдЕрди्рддрд░िрдХ्рд╖ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рд╕ंрдЧрдарди) рдиे 26 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2003 рдХो рдЗрд╕рдХे рдЪिрдд्рд░ों рдХो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХिрдпा।

рдкुрд░ाрдг рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि рдд्рд░ेрддा-рдпुрдЧ рдоें рдЬрдм рднрдЧрд╡рддी рд╕ीрддा рдХो рд░ाрдХ्рд╖рд╕рд░ाрдЬ рд░ाрд╡рдг рд╣рд░рдг рдХрд░ рд▓ंрдХा рд▓े рдЧрдпा, рддрдм рд╕рдоुрдж्рд░ी-рдоाрд░्рдЧ (рдПрдХ рд╕ौ рдпोрдЬрди) рдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднрдЧрд╡ाрди् рд░ाрдо рдФрд░ рд╡ाрдирд░ рд╕ेрдиा рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рддीрди рд╡िрдХрд▓्рдк рд░рд╣े -


1. рд╕рдоुрдж्рд░ рдХो рддैрд░рдХрд░ рдкाрд░ рдХрд░рдиा рдпрд╣ рдЖрдд्рдордШाрддी рддрд░ीрдХा рдеा, рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдоुрдж्рд░ी-рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рд▓ंрдХा рдХी рд╕рддрдд рдПрд╡ं рдоाрдпाрд╡ी рдЪैрдХрд╕ी рдиिрдпрдд рдеी।
2. рд╕рдоुрдж्рд░ рдХो рдиौрдХाрдУं рдпा рдЬрд▓рдпाрди рд╕े рдкाрд░ рдХрд░рдиा рдХिрди्рддु рдЗрддी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдиौрдХाрдУं рдХी рддрдд्рдХाрд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдеी।
3. рд╕рдоुрдж्рд░ - рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдкुрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рднु рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдиे рдХिрд╖्рдХिрди्рдзा рдХे рд░ाрдЬा рд╕ुрдЧ्рд░ीрд╡ рдПрд╡ं рд╡िрднीрд╖рдг (рдЬिрди्рд╣ें рд▓рдХा рдХा рднाрд╡ी рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा) рд╕े рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ुрдЭाрд╡ рдкрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрд╣рди рдХिрдпा। рд╕्рдХрди्рджрдкुрд░ाрдг рдПрд╡ं рдкрдж्рдордкुрд░ाрдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рд╕ुрдЭाрдпा рдеा।

рд╕рдоुрдж्рд░ рдкрд░ рд╕ेрддु рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХैрд╕े рд╣ो? рдЗрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рднी рд╕्рд╡рдпं рд╕рдоुрдж्рд░ рдиे рджिрдпा- ‘‘рднрдЧрд╡ाрди्! рдЖрдкрдХी рд╕ेрдиा рдоें рдирд▓ рдиाрдо рд╡ाрдирд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ै, рд╡рд╣ рдмреЬे-рдмреЬे рд╢िрд▓्рдкिрдпों рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ै। рдорд╣ाрдмрд▓ी рдПрд╡ं рдЧुрдгीрд▓ рдирд▓ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд् рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा (рдЖрджि – рдЕрднिрдпрди्рддा) рдХा рдкुрдд्рд░ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╣ाрд╕ рд╕े рдХुрдЫ рднी рдХाрда, рддृрдг рдЕрдерд╡ा рдкрдд्рдерд░ рдоेрд░े рдКрдкрд░ рдлेंрдХेрдЧा, рд╡рд╣ рд╕рдм рдоें рдкाрдиी рдХे рдКрдкрд░ рдзाрд░рдг рдХрд░ूंрдЧा। рд╡рд╣ी рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рд╕ेрддु рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा, рдЙрд╕ी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдк рд░ाрд╡рдгрдкाрд▓िрдд рд▓ंрдХा рдоें рд╕ेрдиा рд╕рд╣िрдд рдЬाрдЗрдпे’’ - рдЕрднिрдпрди्рддा рдирд▓ рдХो рдоिрд▓े рдЗрд╕ी рд╢्рд░ेрдп рдХे рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рддрдоिрд▓рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХी рдЪрд░्рдЪा ‘рдирд▓-рд╕ेрддु’ рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдоिрд▓рддी рд╣ै।

рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг

1.       рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг - рдЬрдм рднिрдпंрддा рдирд▓ рдХो рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕ौंрдкा рдЧрдпा, рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рдЪुрдиौрддी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдоुрдж्рд░-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдиीрд▓ рдХो рдЕрдкрдиा рд╕рд╣рдпोрдЧी рдЪुрдиा। рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी рдЦोрдЬ рдХी рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЕрдиुрднрд╡ी рдкрд╡рдирдкुрдд्рд░ рд╣рдиुрдоाрди рдЬी рдХा рднрд░рдкूрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓ा, рд╡े рд╕рдоुрдж्рд░ी-рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд▓ंрдХा рд╣ोрдХрд░ рд▓ौрдЯे рдеे- рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдоाрд░्рдЧ рдоें рдЖрдиेрд╡ाрд▓ी рдХрдаिрдиाрдЗрдпों-рдЕрд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рдеा। рдзрдиुрд╖्рдХोрдЯि рд╕े рддрд▓ाрдИ-рдорди्рдиाрд░ рдХे рдордз्рдп рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдПрдХ рд╕ौ рдпोрдЬрди (рд▓рдЧрднрдЧ 30 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░) рдеी। рдпрд╣ाँ рд╕рдоुрдж्рд░ рдмрд╣ुрдд рдЫिрдЫрд▓ा рдеा। рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдж्рд╡ीрдк (рдкрд╣ाреЬ рдХे рд╢िрдЦрд░) рдЙрднрд░े рдеे। рд╕рд░्рд╡рд╕рдо्рдорддि рд╕े рдЗрд╕ी рд╕ंрд░ेрдЦрдг (рдЕрдк्рд▓ाрдЗрдирдоेрди्рдЯ) рдкрд░ рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдЕрди्рддिрдо рд╕्рд╡рдХृрддि рд╣ुрдИ।

2.       рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी - рдПрдХ рд╕ौ рдпोрдЬрди рд▓рдо्рдмे рд╡ рдПрдХ рдпोрдЬрди рдЪैреЬे рд╕ेрддु рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЬुрдЯाрдиा рдПрдХ рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рд░рд╣ा, рд╡рд╣ рднी рдиिрдХрдЯрд╡рд░्рддी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े, рдХ्рдпोंрдХि рджूрд░рд╕्рде्рдЬ्рдЮ рд╕्рдерд▓ों рд╕े рдиिрд░्рдоाрдг-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд▓ाрдиा рд╢्рд░рдо рдПрд╡ं рд╕рдордп рдХा рдЕрдкрд╡्рдпрдп рдеा। рд░ाрдо рджрд▓ рдХे рд╕рдмрд╕े рд╡рдпोрд╡ृрдз्рдж рд╕рджрд╕्рдп рдЬाрдо्рдмрд╡рди्рдд рдХो рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░рдо् рдПрд╡ं рдкрдо्рдмрди рдоें рд╕्рдеिрдд рдЕрдиुрдкрдпोрдЧी рдкрд░्рд╡рддों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдеी, рдЬрд╣ाँ рдЪूрдиे рд╡ рдмाрд▓ू рдХी рдЕрдирдЧреЭ рдЪрдЯ्рдЯाрдиें рдеी। рдХुрдЫ рдЬंрдЧрд▓ рднी рдеे, рдЬिрди्рд╣ें рд╕рдорддрд▓ рдХрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЖрдмाрджी рдХो рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп рд╣ेрддु рднूрдоि, рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдеा। рдпрд╣ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрдЯрддрдо рджूрд░ी рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд░рд╣ी।
рд░ाрдордиाрдердкुрд░рдо् рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ 1972 рд╕ुрд░рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦрддा рд╣ै, ‘рдпрд╣ рд╕ेрддु рдмाрд▓ू рдФрд░ рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдмрдиा рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдЪूрдиे рдХे рдкрдд्рдерд░ (рд▓ाрдЗрдорд╕्рдЯेрди) рд╕े।’ рдиेрд╢рдирд▓ рдЗрди्рд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдСреЮ рдУрд╢िрдпрди рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХे рдХुрдЫ рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдХी рдЧрдпी рдмोрд░िंрдЧ рдмрддрд▓ाрддी рд╣ै рдХि рд╕ेрддु рдХे 6 рдоीрдЯрд░ рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд╕рдоुрдж्рд░ी рд░ेрддु, рдХोрд░рд▓्рд╕ (рдоूंрдЧा) рдХेрд▓рдХेрд░िрдпрд╕ рд╕ैрдг्рдб рд╕्рдЯेाрди рдФрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЬैрд╕े рдкрдд्рдерд░ рдоिрд▓े। рдЬिрдпोрд▓ाрдЬिрдХрд▓ рд╕рд░्рд╡े рдСреЮ рдЗрдг्рдбिрдпा рдХे рдкूрд░्рд╡ рдиिрджेрд╢рдХ рдбा. рдмрдж्рд░ीрдиाрд░ाрдпрдг рдХा рдордд рд╣ै рдХि рд░ाрдорд╕ेрддु рдоें рдЬो рдкрдд्рдерд░ рдоिрд▓े рд╣ैं, рд╡े рд╕рдоुрдж्рд░ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдпोрдЬрди рд╕े рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ोрдЧ, рдЗрди्рд╣ें рдХрд╣ीं рдмाрд╣рд░ рд╕े рд▓ाрдЧрдпा рдЧрдпा рд╣ोрдЧा।

3.       рд╕ेрддुрдоूрд▓ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा - рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдХाрд░्рдп рдиिрд░्рд╡िрдз्рди рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ो, рдЕрддः рд╢ुрдн рдоुрд╣ूрд░्рдд рдоें рдк्рд░рднु рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдиे рдЧрдгेрд╢ рдкूрдЬा рдХी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд░ाрдз्рдп рдорд╣ाрджेрд╡ рдЬी рдХो рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा। рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд् рднूрдоि рдФрд░ рд╕рдоुрдж्рд░-рдкूрдЬрди рдХрд░ рдиौрдХ рдк्рд░рд╕्рддрд░ (рд╢िрд▓ाрдЦрдг्рдб) рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпे। рджेрд╡ीрдкुрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рд╡े рдкрдд्рдерд░ рдЖрдЬ рднी рдкूрдЬे рдЬाрддे рд╣ैं, рд╡े рд╣ी рд╕ेрддु рдХे рдоूрд▓ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं। рд╕рдоुрдж्рд░ рдХो рдЬिрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдмाँрдзा рдЧрдпा, рд╡рд╣ рд╕्рдерд▓ рджेрд╡ीрдкрдд्рддрдирдо् (рдкूрд░्рд╡ी рдХिрдиाрд░ा) рдПрд╡ं рд╕ेрддु рдХा рдкрд╢्рдЪिрдо рдХिрдиाрд░ा рджрд░्рднрд╢рдпрдирдо् рддीрд░्рде рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

4.       рд╕ेрддु рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рд╡िрдзि - рдкाрдиी рдХे рдЕрди्рджрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡िрдж्рдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рддрдХрдиीрдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕े рдкृрдердХ् рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ी рдкाрдиी рдХे рдЕрди्рджрд░। рд╕рдоुрдж्рд░ी рдкाрдиी рдХी рд╕ाрди्рдж्рд░рддा рдкीрдиे рдпोрдЧ्рдп рдкाрдиी рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдоुрдж्рд░ी рдкाрдиी рдоें рдХोрдИ рд╡рд╕्рддु рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдбूрдмрддी рдирд╣ीं, рдпрджि рдЙрд╕рдХा рдЖрдпрддрди рдЕрдзिрдХ рд╣ो। рд╡िрд╢ाрд▓ рдкेреЬ, рдк्рд░рд╕्рддрд░ (рд╢िрд▓ाрдЦрдг्рдб), рддृрдг, рдХाрд╖्рда рдЗрдд्рдпाрджि рдРрд╕ी рдиिрд░्рдоाрдг-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд░рд╣ी, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा।

рджूрд╕рд░ी рд╡िрд╢ेрд╖ рддрдХрдиीрдХ, рдЬो рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд▓ाрдпी рдЧрдпी, рдпрд╣ рдеी - рдЕрдзुрд▓рдирд╢ीрд▓ рдаोрд╕ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдкाрдиी рдкрд░ рдзрдо्рдо рд╕े рдХ्рд╖ेрдкрдг (dumped) । рд▓рдЧाрддाрд░ рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рддрд╣ рдмрдирдиी рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдпрджि рдкाрдиी рдоें рдмрд╣ाрд╡ рднी рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдвाрд▓ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рдЖрдХाрд░ рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै। рдЪूँрдХि рд╕рдоुрдж्рд░ рдкрд░ рд╕ेрддु рдиिрд░्рдоाрдг рдПрдХ рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдеी, рдЕрддः рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕्рдеाрдпी рдЖрдзाрд░ рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдЧрдпा рд╣ोрдЧा, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рдмीрдЪ рдоें рдЙрднрд░े рд╢ैрд▓-рд╢िрдЦрд░ों, рдж्рд╡ीрдкों (рдЖрдИрд▓ैрдг्рдб्рд╕) рдХो рд╕ेрддु рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕्рддрдо्рдн рдХी рднाँрддि рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा।

5.       рдиिрд░्рдоाрдг-рдХाрд░्рдп - рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд░ाрдорджрд▓ рдХे рд╕рднी рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рд░рд╣ा। рдкрд░्рд╡рдд, рд╢ाрдЦाрдпुрдХ्рдд рд╡ृрдХ्рд╖, рд╢िрд▓ाрдЦрдг्рдб, рдХाрд╖्рдард╕рдоूрд╣ рдФрд░ рддृрдг, рдЬिрд╕े рдЬो рдоिрд▓ा, рд▓ेрдХрд░ рджौреЬा рдЪрд▓ा рдЖрдпा। рдХिрдо्рд╡рджрди्рддी рд╣ै рдХि рдЬिрди рдкрдд्рдерд░ों рдкрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рднाрд░ी рдирд▓ рдЕрдкрдиे рд╣ाрдеों рд╕े рд╢्рд░ी рд░ाрдо рд▓िрдЦ рджेрддे рдеे, рд╡े рдкाрдиी рдкрд░ рддैрд░рдиे рд▓рдЧрддे рдеे। рдЦैрд░, рдЬो рднी рд╣ो рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЬी рдиे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै -

рд╕ैрд▓ рдмिрд╕ाрд▓ рдЖрдиि рдХрдкि рджेрд╣ीं।
рдХрди्рджुрдХ рдЗрд╡ рдирд▓ рдиीрд▓ рддे рд▓ेрд╣ीं।।

рдПрдХ рд╕ौ рдпोрдЬрди рдХे рд╕ेрддु рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдкाँрдЪ рджिрди рдоें рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рдЧрддि рд░ाрдордХрдеा рд░рд╕-рд╡ाрд╣िрдиी (рд╕рдд्рдп рд╕ाрдИं рдмाрдмा) рдоें рдпों рджी рдЧрдпी рд╣ै।

рджिрди
рдпोрдЬрди
рдк्рд░рдердо рджिрди
14 рдпोрдЬрди
рдж्рд╡िрддीрдп рджिрди
20 рдпोрдЬрди
рддृрддीрдп рджिрди
21 рдпोрдЬрди
рдЪрддुрд░्рде рджिрди
22 рдпोрдЬрди
рдкंрдЪрдо рджिрди
23 рдпोрдЬрди
рдХुрд▓
100 рдпोрдЬрди

‘рд╕्рдХрди्рдж рдкुрд░ाрдг’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЪैрдд्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рджрд╢рдоी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдд्рд░рдпोрджрд╢ी рддрдХ рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ। рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд░ाрдорджрд▓ рдоें 18 рдкрдж्рдо рд╡ाрдирд░ рднाрд▓ू рд░рд╣े, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмिрдиा рд╡िрд╢्рд░ाрдо рдХिрдпे рд╕ेрддु рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рджेрд╡рддाрдУं рдиे рднी рдЕрди्рдп-рдЕрди्рдп рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХिрдпा। рдЬрд▓рдЪрд░ों (рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡ рдЬрди्рддुрдУं) рдХा рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा, рдХ्рдпांрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиिрд░्рдоाрдг-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рдкीреЬा рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा।

рдЗрд╕ рдиिрд░्рдоाрдг-рдХाрд░्рдп рд╕े рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдЬीрд╡ рдПрд╡ं рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╕рдо्рдкрджा рдХो рдХोрдИ рдХ्рд╖рддि рдирд╣ीं рд╣ुрдИ, рдмрд▓्рдХि рдкुрд▓-рдиिрд░्рдоाрдг рд╕े рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡ों рдХो рдЖрд╢्рд░рдп рдоिрд▓ा। рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ 3600 рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдоुрдж्рд░ी-рд╡рдирд╕्рдкрддि рдФрд░ 450 рддрд░рд╣ рдХे рджुрд░्рд▓рдн рд╕рдоुрдж्рд░ी-рдЬीрд╡ рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ै। рд░ाрдо рд╕ेрддु рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЯाрдЗрдЯेрдиिрдпрдо (рд░рди्рдЬाрддु) рдПрд╡ं рдеोрд░िрдпрдо (рд╣рд╕ाрддु) рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рднाрдг्рдбाрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै।

рд▓ंрдХा рд╡िрдЬрдп рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рд╕рдлрд▓рддा - рдЕрдЬेрдп рджुрд░्рдЧ рд▓ंрдХा рдХी рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕ेрддु-рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрдиे рд╕े рд░ाрдХ्рд╖рд╕рд░ाрдЬ рд░ाрд╡рдг рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрдпाрдпिाрдпों рдХे рд╣ौрд╕рд▓े рдкрд╕्рдд рд╣ो рдЧрдпे, рдЬрдмрдХि рд░ाрдорджрд▓ рдХा рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдж्рд╡िрдЧुрдгिрдд। рдЕрди्рддрддः рдпुрдз्рдж рдоें рдк्рд░рднु рд░ाрдо рдХी рд╡िрдЬрдп рд╣ुрдИ। рд╡िрднीрд╖рдг рдХा рд╡िрдзिрд╡рдд् рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ैрдХ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЬрдм рдк्рд░рднु рд░ाрдо, рднрдЧрд╡рддी рд╕ीрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдпोрдз्рдпा рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧे, рддрдм рд▓ंрдХाрдзिрдкрддि рд╡िрднीрд╖рдг рдиे рдЙрдирд╕े рдЕрдиुрд░ोрдз рдХिрдпा - ‘‘рднрдЧрд╡ाрди्! рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХे рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд╕рднी рдмрд▓ाрднिрдоाрдиी рд░ाрдЬा рдЖрдХрд░ рдоेрд░ी рд▓ंрдХाрдкुрд░ी рдХो рдкीреЬिрдд рдХрд░ेंрдЧे, рдЕрддः рдЖрдк рдзрдиुрд╖ рдХी рдХोрдЯि рд╕े рдЗрд╕े рддोреЬ рджें।’’ рднрдХ्рддрд╡рдд्рд╕рд▓ рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдиे рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдХिрдпा।

‘рдкрдж्рдо рдкुрд░ाрдг’ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдХि рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдп-рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдмाрдж рдк्рд░рднु рд░ाрдо рдЕрдкрдиे рдн्рд░ाрддा рднрд░рдд рдХे рд╕ाрде рдоैрдд्рд░ी-рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рд▓ंрдХाрдкुрд░ी рдЧрдпे рдеे। рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╡िрджाрдИ рдХे рд╕рдордп рд╡िрднीрд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд░ोрдз рдкрд░ рд╡рд╣ рд╕ेрддु рддोреЬा рдЧрдпा। рдЬो рднी рд╣ो рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рд╡рд╣ рдкुрд▓ рдЬрд▓рдордЧ्рди рд╣ो рдЧрдпा। рд░ाрдордиाрдердкुрд░рдо् рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░, 1972 рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ‘‘рдХुрд░ंрдЧुрдкрдбрдИ (рд╡ाрдирд░ рд╕ेрдиा) рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рдпрд╣ рд╕ेрддु 1480 рдИ. рддрдХ рднाрд░рдд рдФрд░ рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХा рднूрд╕्рдерд▓ीрдп рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдоाрд░्рдЧ рдмрдиा рд░рд╣ा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рдЖрдпे рдПрдХ рднीрд╖рдг рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдиे рдЗрд╕рдоें рджрд░ाрд░ें рдбाрд▓ рджीं рдФрд░ рдкुрд▓ рдХे рдкрд╣рд▓ू (рдЖрдпाрдо) рдмрджрд▓ рдбाрд▓े। рд╕ेрддु рдХे рдКрдкрд░ рдкाрдиी рдмрд╣рдиे рд▓рдЧा।’’

рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдмреЭрддे рддाрдкрдХ्рд░рдо рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ैं। рд╕ेрддु рдХा рдЬрд▓ाрдХ्рд░ाрди्рдд рд╣ोрдиा рд╕рдоुрдж्рд░ рдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рд╕ें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ै, рдЬो рдФрд╕рдд рддाрдкрдоाрди рдХे рдмреЭрдиे рд╕े рд╕ीрдзी-рд╕ीрдзी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै।

рд╕ेрддु рд╕рдоुрдж्рд░рдо् рдпोрдЬрдиा 

18рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЕрди्рдд рдоें рдПрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднूрдЧोрд▓рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдиे рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рджौрд░ा рдХрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдеा рдХि рд░ाрдорд╕ेрддु рд╡ाрд▓े рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╣िрд╕्рд╕े рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ी рд░ाрд╕्рддे рдХो рдЫोрдЯा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░्рдп рдирд╣ीं рдкाрдпा рдЧрдпा। рд╣ाрд▓ рдХे рджрд╢рдХोрдХं рдоें рдпрд╣ рдмाрдд рдлिрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдпी। рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рд╕े рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाреЬी рдХी рдУрд░ рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХा рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХा рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдкाрд▓्рдХ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡ рдорди्рдиाрд░ рдХी рдЦाреЬी рдХे рдмीрдЪ рд╕ीрдзा рд░ाрд╕्рддा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдзрдиुрд╖рдХोрдЯि рдХे рдкाрд╕ рд░ाрдорд╕ेрддु рдХो рд▓рдЧрднрдЧ 12 рдоीрдЯрд░ рдб्рд░ेрдЬिंрдЧ-рддрд▓рдХрд░्рд╖рдг (рдКрдкрд░ी рд╕рддрд╣ рдХो рдЫाँрдЯрдХрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдмреЭाрдиा) рдХрд░рдиा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдоुрдж्рд░ी рдирд╣рд░ рд▓рдЧрднрдЧ 300 рдоीрдЯрд░ рд▓рдо्рдмाрдИ рдоें рдмрдирдиा рд╣ै рддрдеा рд╕ेрддु рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 167 рдоीрдЯрд░ рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рд▓ाрдЧрдд 2427 рдХрд░ोреЬ рд░ूрдкрдпे рдЖँрдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рд▓ाрдн рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рджाрд╡े рдиिрдо्рдиाрдиुрд╕ाрд░ рд╣ै -


1.
рдЕрдзिрдХ рд╣ाрдиि рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рд╣ै।
2.
рдирд╣рд░ рдХे рд░ाрд╕्рддे рдоें рдоूँрдЧे рдХी рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдирдЧрдг्рдп рд╣ै।
3.
рдЦुрджाрдИ рд╕े рдорди्рдиाрд░ рдЬीрд╡-рдордг्рдбрд▓ рдЬैрд╕े рдкрд░िрд╡ेрд╢-рддрди्рдд्рд░ рдФрд╢्рд░ рддрдЯीрдп рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдЦрддрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै।
4.
рдордЫुрдЖрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोंрдЧे।
5.
рддрдЯрд░рдХ्рд╖рдг рдмрд▓ рдХे рдЫोрдЯे рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдоिрд▓ेрдЧी, рдЬिрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рддрдЯों рдкрд░ рддрд╕्рдХрд░ी рдФрд░ рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдкрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ो рд╕рдХेрдЧा।
6.
рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाреЬी рдФрд░ рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдордз्рдп рднाрд░рддीрдп рдЬрд▓-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ीрдзा рдоाрд░्рдЧ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХेрдЧा।
7.
рдирдпे рд░ाрд╕्рддे рдоें рдЬрд╣ाрдЬों рдХो 36 рдШрдг्рдЯों рдФрд░ 450 рдХि.рдоी. рдХी рдмрдЪрдд рд╣ोрдЧी। рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рддिрджिрди 9 рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рд░ाрд╕्рддा рджिрдпा рдЬाрдпेрдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 3285 рдЬрд╣ाрдЬ рдЗрд╕ рд░ाрд╕्рддे рд╕े рдиिрдХрд▓ेंрдЧे, рдЖрдЧाрдоी рд╡рд░्рд╖ो рдоें рдпрд╣ рдХ्рд╖рдорддा рджुрдЧुрдиी рд╣ो рдЬाрд╡ेрдЧी।
8.
рдЗрд╕рд╕े 2100 рд╣рдЬाрд░ рдХрд░ोреЬ рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдЖрдп рд╣ोрдЧी।

рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рдиिрдо्рди рддрде्рдпों рдХो рдЕрдирджेрдЦा рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।


1.
рдоूँрдЧे рдХे рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдХी рдЦुрджाрдИ рд╣ोрдЧी рд╣ी, рдЦुрджाрдИ рд╕े рдкाрдиी рдХा рдЧँрджрд▓ाрдкрди рд╣ाрдиिрдХрд░ рд╣ोрдЧा।
2.
рд╕ेрддु рддूрдлाрдиों рдФрд░ рд╕ुрдиाрдоी рдЬैрд╕े рдЖрдкрджाрдУं рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдпрд╣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ै।
3.
рд╕ेрддु рддूрдлाрдиों рдФрд░ рд╕ुрдиाрдоी рдЬैрд╕े рдЖрдкрджाрдУं рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдпрд╣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ै।
4.
рдпрджि рдЙрдд्рддрд░ рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоें рддрдоिрд▓ рдЪीрддों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬी, рддो рд╡े рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рдиिрд╢ाрдиा рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ै।
5.
рдирд╣рд░ рдХे рдоाрд░्рдЧ рдоें, рд╕ँрдХрд░े рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХोрдИ рднी рджुрд░्рдШрдЯрдиा рд░ाрд╕्рддे рдХो рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЕрд╡рд░ूрдж्рдз рдХрд░ेрдЧी।
6.
рд░िрд╕рдиेрд╡ाрд▓े рддेрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдгрдХाрд░ी рддрдд्рд╡ों рд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдЦрддрд░ा।
7.
рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╣рд╡ा рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдкреЬेрдЧा।
8.
рдЬрди рднाрд╡рдиाрдПँ рдЖрд╣рдд рд╣ोंрдЧी। рд░ाрдорд╕ेрддु рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдХा рдмिрди्рджु рд╣ै, рдЙрд╕े рдХ्рд╖рддि рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╕े рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЬрдиाрдХ्рд░ोрд╢ рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рд░рд╣ेрдЧी।
9.
рдмреЬे рдЬрд╣ाрдЬ рдЗрд╕ рд░ाрд╕्рддे рд╕े рдлिрд░ рднी рдирд╣ी рдиिрдХрд▓ рдкाрдпेंрдЧे рдХेрд╡рд▓ рдЫोрдЯे рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рд╕ुрд╡िрдзा рдоिрд▓ рд╕рдХेрдЧी।

рдЕрддः рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЗрд╕рдХे рд╡िрдХрд▓्рдкों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡ैрд╕े рдзрдиुрд╖्рдХोрдЯि рдХे рдкाрд╕ рдордг्рдбрдкрдо् рдиाрдордХ рдЧ्рд░ाрдо рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЕрдиुрдкрдЬाрдК рдмाрд▓ू рдХे рдЯीрд▓ों рдХो рд╣рдЯाрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕े рд╕рдоुрдж्рд░ी рдирд╣рд░ рддैрдпाрд░ рдХी рдЬाрдпे। рдЬрд╣ाрдЬों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд░ाрд╕्рддा рдЫोрдЯा рд╣ोрдЧ, рдЖрд╕ाрди рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдоिрддрд╡्рдпрдпी рднी। рдПрдХ рдмाрдд рдФрд░ рд░ाрдорд╕ेрддु рд╣рдоाрд░ी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХा рд╕ेрддु рднी рд╣ै। рдЕрддः рдЗрддрдиी рдкुрд░ाрдиी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рддोреЬрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеे।

рдХिрддрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрдЧा, рдпрджि рдЗрд╕ рдкुрд░ाрдХрдеिрдд рдк्рд░рд╕्рддрд░ рдкुрд▓ рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рд╡ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдкैрдХेрдЬ рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрди्рдпрддा рджिрд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░े। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдХी рдХрд░ोреЬों рд╣िрди्рджू рдорддाрдмрд▓рдо्рдмी рдЬрдирддा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЖрднाрд░ рднी рдоाрдиेрдЧी। рдЗрд╕ рдорд╣ाрди् рдЕрднिрдпाрди्рдд्рд░िрдХ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХो рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдЦुрд▓ी рдЖँрдЦों рд╕े рджेрдЦ рд╕рдХे, рдЗрд╕ рдкुрд▓ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдЪैрдмीрд╕ рддीрд░्рдеो (‘рд╕्рдХрди्рдж рдкुрд░ाрдг’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░) рдкрд░ рд╕्рдиाрди рдФрд░ рдкूрдЬрди-рдЕрд░्рдЪрди рдХрд░ рдЗрд╣рд▓ौрдХिрдХ рдПрд╡ं рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рдЬीрд╡рди рд╕рдлрд▓ рдХрд░ рд╕рдХे, рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рд░рд╕ाрдпрди рдЕрднिрдпрди्рдд्рд░рдг рддрдХрдиीрдХ рдХे рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХी рд╕рд╣рдпाрддा рд▓ेрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдЬो рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХो рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕рддрд╣ рд╕े рдКрдкрд░ рд▓ा рд╕рдХें।