рдк्рд░ी-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рдЕрд░рдм рдоें реЪреЫрд▓ рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рджрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╡рд╣ाँ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд ‘рдкрд░рд╢िрдпрди
рдХрд╢ीрджो’ рдХो реЪреЫрд▓ рдХा рдЬрди्рдорджाрддा рдоाрдиा рдЧрдпा। рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдЕрдоीрд░ реЩुрд╕рд░ो (резреирейрел-резрейреирел)
рдиे—
рд╕рдЦी рдкिрдпा рдХो рдЬो рдоैं рди рджेрдЦूँ
рддो рдХैрд╕े рдХाрдЯूँ рдЕँрдзेрд░ी рд░рддिрдпाँ।
рдХिрд╕े рдкреЬी рд╣ै рдХि рдЬो рд╕ुрдиाрд╡े
рдкिрдпाрд░े рдкी рдХो рд╣рдоाрд░ी рдмрддिрдпाँ।
рдЬैрд╕ी реЪреЫрд▓ों рдХो рдЧाрддे рд╣ुрдП ‘рд╣िंрджी’ рдПрд╡рдо् ‘рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди’ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢
рдХिрдпा।
рдЙрд░्рджू
рдоें реЪреЫрд▓-рдЙрд░्рджू рдоें рдХाрд╡्рдп рдХी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрдзाрдУं
рдоें реЪреЫрд▓ рдХो ‘рджिрд╡्рдпाрд╕्рдд्рд░’ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрд░рдмी-рдлाрд░рд╕ी рдХे рдЫंрдж-рд╡िрдзाрди, рднाрд╡-рд╕рдо्рдкрджा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░-рджृрд╖्рдЯि рдХी рдЫाрдпा рдоें рдлूрд▓ी-рдлрд▓ी
реЪреЫрд▓ ‘рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓’ рдпा ‘рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд реЪреЫрд▓’ рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдЗрд╕рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рдпोрдЧ рддрдеा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП। рдмाрдмрдЬूрдж рдЗрд╕рдХे, рд╡рд╣
рдЖрдЬ рднी рдЬीрд╡ंрдд рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै।
рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ों рдХा рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рднाрд╡ ‘рдк्рд░ेрдо’ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рдорддрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै, рдПрдХ рдордХ्рддा рд╣ोрддा
рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХे рдмीрдЪ рдоें рдкांрдЪ рд╕े рдмाрд░рд╣ рддрдХ рдЕрд╢рдЖрд░ (рд╢े`рд░ рдХा рдмрд╣ुрдмрдЪрди) рд╣ोрддे рд╣ैं। рд░рджीреЮ рдФрд░ рдХाрдлिрдпे (рддुрдХांрдд) рдХे рдмिрдиा реЪреЫрд▓
рдХी рдмुрдиाрдмрдЯ рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдФрд░ рддрдЦрд▓्рд▓ुрд╕ (рдЙрдкрдиाрдо), рд╡рд╣ рддो рд╢ाрдпрд░ рдХो рдЕрджрдм рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдиाрдо рдФрд░ рдкрд╣िрдЪाрди рджोंрдиों рджिрд▓рд╡ाрддा
рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै,
реЪреЫрд▓ рдХे рд╕рднी рд╢े`рд░ рд╣рдорд╡рдЬрди, рдЕрд░्рдеाрдд рдПрдХ рд╣ी рдмрд╣рд░ рдоें рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдПрдХ рд╢े`рд░ рджूрд╕рд░े рд╕े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣ाँ ! рдЬрдм реЪреЫрд▓ рдХे рд╕рднी рдЕрд╢рдЖрд░ рдоें рдПрдХ рд╣ी рднाрд╡ рд╢ुрд░ू рд╕े рдЖрдЦिрд░ рддрдХ рдЪрд▓рддा рдЧрдпा рд╣ो, рдЙрд╕े ‘рдоुрд╕рд▓рд╕рд▓
реЪреЫрд▓’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╣
рдЬреЮрд░ рдХी рддीрди рдЕрд╢рдЖрд░ рдХी рдоुрд╕рд▓рд╕рд▓ реЪреЫрд▓ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै
рдирд╣ीं рд╣ाрд▓े-рджेрд▓рд╣ी рд╕ुрдиाрдиे рдХे рдХाрдмिрд▓
рдпे рдХिрд╕्рд╕ा рд╣ै рд░ोрдиे рд░ुрд▓ाрдиे рдХे рдХाрдмिрд▓।
рдЙрдЬाреЬे рд▓ुрдЯेрд░ों рдиे рд╡ो рдХрд╕्рд░ рдЗрд╕рдХे
рдЬो рдеे рджेрдЦрдиे рджिрдЦाрдиे рдХे рдХाрдмिрд▓।
рди рдШрд░ рд╣ै, рди рджрд░ рд╣ै, рд░рд╣ा рдЗрдХ ‘рдЬреЮрд░’ рд╣ै
реЮрдХрдд рд╣ाрд▓े рджेрд▓рд╣ी рд╕ुрдиाрдиे рдХे рдХाрдмिрд▓।
рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै рдХि рдЗреШрдмाрд▓, рд╡ाрд▓ी, рдЖрддिрд╢, рдоीрд░, реЪाрд▓िрдм, рдоोрдоिрди,
рдЬौрдХ, рджрд░्рдж, рджाрдЧ, рдЕрд▓्рддाрдлрд╣ुрд╕ैрдирдЕрд▓ी, рдЬिрдЧрд░ рдоुрд░ाрджाрдмाрджी, реЮिрд░ाрдХ, рдордЬрд░ुрд╣ рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░ी, рдЕрдЦ्рддрд░,
рдХрдорд░ рдЬрд▓ाрд▓ाрдмाрджी, рд╕ाрд╣िрд░ рд▓ुрдзिрдпाрдирд╡ी рдФрд░ рд╕ाрдЬ рдЬрдмрд▓рдкुрд░ी рдЖрджि рд╢ाрдпрд░ों рдиे рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ рдХो
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЬोреЬा। ‘рдорд▓िрдХा-рдП-реЪреЫрд▓’ рдмेрдЧрдо рдЕрдЦ्рддрд░ (2014, рдЙрдирдХा рдЬрди्рдо рд╢рддाрдм्рджी рд╡рд░्рд╖ рд╣ै) рдиे рдоंрдЪ,
рдоुрд╢ाрдпрд░ों рдПрд╡рдо рдлिрд▓्рдоों рдоें реЪाрд▓िрдм, рдоीрд░, рдоोрдоिрди, рдЬौрдХ, реЮिрд░ाрдХ, рдлैрдЬ рдЕрд╣рдордж рдлैрдЬ рдЖрджि-рдЖрджि
реЪреЫрд▓рдХाрд░ों рдХी рдЧреЫрд▓ें рдЧाрдХрд░ рдЬрдирдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХी; рдФрд░ рдмाрдХाрдпрджा ‘рдЧंрдбा рдмांрдзрдХрд░’
реЪреЫрд▓-рдЧाрдпिрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢िрд╖्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी। рд╢рдХीрд▓ рдмрджाрдпूँрдиी рдХी реЪреЫрд▓, ‘рдР
рдоोрд╣рдм्рдмрдд рддेрд░े рдЕंрдЬाрдо рдкे рд░ोрдиा рдЖрдпा’ рдмेрдЧрдо рдЕрдЦ्рддрд░ рдХी рдЧाрдпिрдХी рдХा рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдкрд░्рдпाрдп рд╣ी
рдмрди рдЧрдпी рдеी।
рд╣िрди्рджी рдоें реЪреЫрд▓-рд╣िрди्рджी рдоें реЪреЫрд▓ рдХे рддीрди рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ैं-
рез—рдХ्рд▓ाрд╕िрдХрд▓
(рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп) реЪреЫрд▓-рдРрд╕ी реЪреЫрд▓, рдЬो рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдмрд╣рд░ (рдЙрд░्рджू
рдЫрди्рдж-рд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░) рдпा рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рд╣िрди्рджी рдХे рд╡рд░्рдгिрдХ рдЫंрдж рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो, рдоीрдЯрд░
рдоें рдХрд╕ा рдПрдХ рдорддрд▓ा (рдЧреЫрд▓ोрджрдп) рд╣ो, рднिрди्рди-рднिрди्рди рднाрд╡-рднूрдоिрдпों рдкрд░ рдХрд╣े рдкांрдЪ-рд╕ाрдд рдЕрд╢рдЖрд░ (рд╢े`рд░)
рд╣ों, рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЪрдордд्рдХृрдд рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдордХ्рддा (реЪреЫрд▓-рдЗрддि) рд╣ो। рд╕ंрдЧीрдд рдХी рд╕्рд╡рд░ рд▓рд╣рд░िрдпों рдкрд░
рдеिрд░рдХрддे рдХाрдлिрдпे рд╣ों। рддрдЦрд▓्рд▓ुрд╕ (рдиाрдо
рдХी рдЫाрдк) рд╣ो рддो рдаीрдХ, рди рд╣ो рддो рднी рдаीрдХ। рдорд╣ाрднाрд╡
рдк्рд░ेрдо-рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдпा рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рд╕े рд╕рд░ाрдмोрд░। рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдк्рд░рддीрдХ рдпрдеा, рд╣ुрд╕्рдиो-рд╢рдмाрдм, рдЬाрдоो-рдоीрдиा, рдорд╣рдмूрдм-рдоाрд╢ूрдХा рдЗрдд्рдпाрджि рдЗрдд्рдпाрджि
рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ। рдЕрд░рдмी-рдлाрд░рд╕ी рдХे
рднाрд░ी-рднрд░рдХрдо рд╢рдм्рдж рдпा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рджाрд╡рд▓िрдпाँ। рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдкूрд░्рд╡рд╡рд░्рддी рдкीреЭी рдоें рд╢рдо्рднुрдиाрде ‘рд╢ेрд╖’, рд░ूрдкрдиाрд░ाрдпрдг рдд्рд░िрдкाрдаी, рд░ुрдж्рд░
рдХाрд╢िрдХेрдп, рдЧुрд▓ाрдм, рдмрд▓рд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ ‘рд░ंрдЧ’, рд╢िрд╢ु, рдЪिрд░ंрдЬीрдд рдФрд░ рдирд░्рдорджा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрд░े рдХे рдиाрдо
рд╕рдо्рдоाрдиिрдд реЪреЫрд▓рдХाрд░ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╣ैं। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी
рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЧреЫрд▓ें рдЙрд░्рджू рдХे рдиिрдХрдЯ рдеीं। рджुрд╖्рдпंрдд рдХी
рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЧреЫрд▓ें рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╣ी рдеीं-
рдХैрд╕ рдХी рд▓ैрд▓ा рдпा реЮрд░рд╣ाрдж рдХी рд╢ीрд░ी рдХрд╣ рджो,
рд╣рдо рдирд╣ीं рд░ाँрдЭा, рдордЧрд░ рд╣ीрд░ рд╕े рдмाрддें рдХी
рд╣ैं।
‘рд░ंрдЧ’ рдХा рд░ंрдЧ реЫрдоाрдиे рдиे рдмрд╣ुрдд рджेрдЦा рд╣ै,
рдХ्рдпा рдХрднी рдЖрдкрдиे рдмрд▓рд╡ीрд░ рд╕े рдмाрддें рдХी рд╣ैं।
(рд░ंрдЧ
рдХी реЪреЫрд▓ рдХा рдПрдХ рд╢े`рд░ рдФрд░ рдордХ्рддा)
рд╣рдордиे рдЬो рдЪрдЦी рддो рдмुрд░ी рд▓рдЧी
рдХрдбрд╡ी рддुрдо्рд╣ें рд▓рдЧेрдЧी, рдордЧрд░ рдПрдХ рдЬाрдо рдФрд░।
(рджुрд╖्рдпंрдд
рдХी реЪреЫрд▓ рдХा рдПрдХ рд╢े`рд░)
рдиीрд░рдЬ рдХी рдЧीрддिрдХाрдУं рдоें рдЙрд░्рджू рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЫाрдк рд╣ै। рд╕ूрд░्рдпрднाрдиु рдЧुрдк्рдд, рдмाрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк ‘рд░ाрд╣ी’, рд╢ेрд░рдЬंрдЧ рдЧрд░्рдЧ рдФрд░
рднрд╡ाрдиीрд╢ंрдХрд░ рдоाрд▓рдкाрдиी рднी рдЙрд░्рджू рдХे рд╕рдо्рдоोрд╣рди рд╕े рдирд╣ीं рдмрдЪ рдкाрдпे—
рдЖрджрдоी рдЦुрдж рдХो рдХрднी рдпूँ рднी рд╕рдЬा рджेрддा рд╣ै,
рд░ोрд╢рдиी рдХे рд▓िрдП рд╢ोрд▓ों рдХो рд╣рд╡ा рджेрддा рд╣ै।
(рдиीрд░рдЬ)
рдЪंрдж्рд░рд╕ेрди ‘рд╡िрд░ाрдЯ’ рдиे рдоुрдХ्рддिрдХाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े реЪреЫрд▓ рдХा рдирдпा
рдЕрди्рджाрдЬ рдХाрд╡्рдп-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд░्рджू рдмрд╣рд░ рд╕े рд▓рдпाрдд्рдордХ рд╕ाрдо्рдп рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╣िंрджी рдХे рдоाрдд्рд░िрдХ рдЫंрджों рдХा
рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। рдЙрдирдХी
рдоुрдХ्рддिрдХाрдУं рдоें рдЙрдирдХी ‘рдЧीрддाрдд्рдордХ рдЖрд╕्рдеा’ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рджेрдЦिрдпे рдПрдХ 16 рдоाрдд्рд░िрдХ рдоुрдХ्рддिрдХा, рдЬो рднाрд╡ोрджрдп рд╕े рдЕंрдд рддрдХ рдПрдХ рд╣ी рднाрд╡ рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдпी
рд╣ै—
рдлिрд░ рдкुрд╖्рдкिрдд рд╡рди्рдп рдкрд▓ाрд╢ рдкिрдпा,
рдлाрдЧुрди рдоांрдЧे рднुрдЬрдкाрд╢ рдкिрдпा।
рд╡рди-рд╡рди рдХूрдХे рдХोрдпрд▓ рдк्рд░िрдп рдХी,
рдЙрд╕рдХो рд╣ै рддीрд╡्рд░ рддрд▓ाрд╢ рдкिрдпा।
рддрди рдеाрдк рд░рд╣ा рдЙрдкрд▓े, рдорди
рдмुрдирддा рд╕рдкрдиों рдХे рдкाрд╢ рдкिрдпा।
рд╕рдЦिрдпों рдХे рдХंрдд рд╕рднी рд▓ौрдЯे,
рддुрдо рднी рдЖ рдЬाрддे рдХाрд╢ ! рдкिрдпा।
2-рдоिрд╢्рд░िрдд
(рдЦिрдЪреЬी) реЪреЫрд▓-рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ोрддрд░ рднाрд░рдд рдоें реЪреЫрд▓ (рдЙрд░्рджू/рд╣िंрджी)
рдХрд╡ि-рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों/рдоुрд╢ाрдпрд░ों рдоें рдЦूрдм рдкрд╕ंрдж рдХी рдЧрдИ। рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╢े`рд░ों рдоें рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рддी-рд╕ुрдирддी реЪреЫрд▓ рдЬрд╣ाँ рдЪाрд╣े рд░ुрдХ рдЬाрддी। рдоंрдЪ рдХी рджाрдж, рд╢्рд░ोрддाрдУं рдХी рд╡ाрд╣!-рд╡ाрд╣!!, рд╡рди्рд╕-рдоोрд░
рдХी рдЖрд╡ाрдЬें, рд╕ीрдЯिрдпाँ, рддाрд▓िрдпाँ---------। рд░ाрддों-рд░ाрдд рдЧреЫрд▓рдХाрд░ рдмрдирдиे рдФрд░ рдк्рд░рд╕िрдз्рджि рдкाрдиे рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рд╣िंрджी рдХे рджिрдЧ्рдн्рд░рдоिрдд
рдпुрд╡ा, рдЕрд░рдмी- рдлाрд░рд╕ी рдХी рдмрд╣рд░ें рд╕ीрдЦрдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдЧрд▓рдд-рд╕рд▓рдд рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдоें рдЧреЫрд▓ें рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧे। рдЙрди्рд╣ें рди рд╣िंрджी рдХा рдаीрдХ рд╕े рдЬ्рдЮाрди рд░рд╣ा, рди
рдмрд╣рд░ рди рдорддрд▓ा-рдордХ्рддा рдХी рдкрд╣िрдЪाрди। рдмрд╕ ! рдХाрдлिрдпे рдоिрд▓ाрдХрд░ реЪреЫрд▓ рдХा рдЖрдХाрд░ рдЧреЭा рдЬाрддा। реЭेрд░ों рдЧреЫрд▓ें, рдЕрдирдЧिрдирдд рдЧреЫрд▓рдХाрд░, рдмрд╣ुрдд рд╕े
реЪреЫрд▓-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рд╕рдордп
рдеा, рдЬрдм рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा- ‘рдЕрдХрд╡िрддा’, ‘рдЫंрдж рдХी рд╡ाрдкिрд╕ी’ рдЬैрд╕े рдЖंрджोрд▓рдиों рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ी
рдеी। рдЧреЫрд▓рдХाрд░/рдХрд╡ि рдпा реЪреЫрд▓- рд╡िрд╢ेрд╖
рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХिрдпे рдмिрдиा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा рдХि рдпे рд╡े рдЧреЫрд▓ें рдеीं, рдЬिрди्рд╣ें рдЙрд░्рджू рдХे
рдЙрд╕्рддाрджों рдиे рд╕िрд░े рд╕े рдирдХाрд░ा, ‘рд╡рд░्рдгрд╕ंрдХрд░ी’ рдХрд╣ा, рдФрд░ рддो рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे
рдк्рд░рдХाрдг्рдб-рдкрдг्рдбिрддों рдиे ‘рдЕрд░рдмी-рдлाрд░рд╕ी рд╕े рдЖрдпाрддिрдд’ рдоाрдирдХрд░ рд╕ौрддेрд▓ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा। рдЦैрд░, рдЬрдм рдХोрдИ рд╡िрдзा рдЕрдзिрдХ рд▓िрдЦी рдЬाрддी рд╣ै
рддो ‘рдЕрддि-рд╡рд░्рдЬрдпेрдд’– рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рджूрд╖рдг рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдоैрд▓ (рдЧрди्рджрдЧी) рдЫँрдЯ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕्рддрд░ीрдп рд▓ेрдЦрди рд╢ेрд╖ рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै।
3-рдирд╡
реЪреЫрд▓-реЪреЫрд▓ рдкрд░ рд▓рдЧे рдЖрд░ोрдкों-рдк्рд░рдд्рдпाрд░ोрдкों рдХे
рдмाрдж рд╣िंрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдХो рд╕рдо्рднाрд▓ा। рд╕рд░्рд╡ рдк्рд░рдердо рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдХो рдЙрди рддрдеाрдХрдеिрдд рдЙрд╕्рддाрджों рдХे рдордХрдбрдЬाрд▓ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХिрдпा,
рдЬिрдирдХी рд╢ाрдЧिрд░्рджрдЧी рдоें рдЙрд░्рджू-рдЕрджрдм рдХी рдЖрдзी-рдЕрдзूрд░ी рддाрд▓ीрдо рд▓े рд░рд╣े рдеे। рдлिрд░ рд╣िंрджी рдХे рд╡ाрд░्рдгिрдХ рдПрд╡рдо् рдоाрдд्рд░िрдХ
рдЫрди्рджों рдХा реЪреЫрд▓ों рдоें рд╡िрдзिрд╡рдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдЖрдЬ рд░ोрд▓ा, рд╕ोрд░рдаा, рд╕рд╡ैрдп्рдпा, рдорджाрдХ्рд░ांрддा, рдЧीрддिрдХा, рд╣рд░िрдЧीрддिрдХा, рджोрд╣ा рдФрд░ рд╣ाрдЗрдХू рдЫंрдж
реЪреЫрд▓ рдоें рдмрд╣ु-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी, рдЗрдирдХी
рднाрд╖ा рдоें рдПрдХ рдордз्рдпрдо-рдоाрд░्рдЧीрдп рд╕рд╣рдЬрддा рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдпाрдиि рдЗрдирдоें рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╕рдо्рдкрди्рди рднाрд╖ा рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा, рд╡рд╣ीं
реЪреЫрд▓ рдХे рдлाрд░рд╕ीрдкрди рд╕े рднी рдЕрдкрдиा рджाрдорди рдЫुреЬाрдпा рд╣ै। рд╕рдд्рдпрдк्рд░рдХाрд╢ рд╢рд░्рдоा рдХी реЪреЫрд▓ рдоें рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдФрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╣ी рдирд╣ीं, рдЖрд╢ा рдФрд░
рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдЕрдиुрдЧूँрдЬ рднी рд╣ै рдФрд░ рд╕рдордд्рд╡ рдХा рдЕрдиुрд░ाрдЧी рднाрд╡ рднी-
рд╕рдмрдХी рдЦुрд╢िрдпों рдХी рдЪाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं,
рдХौрди рд╕ा рд╣рдо рдЧुрдиाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЬाрд▓ рдХो рдЙреЬें рд▓ेрдХрд░,
рдХुрдЫ рдкрд░िрди्рджे рд╕рд▓ाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдирдпे реЫрдоाрдиे рдХे рд╕ाрде рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡्рд░рдд, рджीрдХ्рд╖िрдд
рджрдирдХौрд░ी, рдоिрд░्рдЬा рд╣рд╕рди рдиाрд╕िрд░, рджрд░рд╡ेрд╢ рднाрд░рддी, рдЖрдЪाрд░्рдп рднрдЧрд╡рдд рджुрдмे, рднрдЧрд╡ाрдирджाрд╕ рдЬैрди, рдЕрд╢ोрдХ
рдЕंрдЬुрдо, рд╢िрд╡ рдУрдо рдЕрдо्рдмрд░, рд╕ाрдЧрд░ рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ी, рдбॉ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдЖрджि рд╕्рддрд░ीрдп рдЧреЫрд▓ें рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं।
рдЙрдХ्рдд рдЪрд░्рдЪा рдХा рд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╣ै
рдХि рдЙрди्рдиीрд╕ рдЕрд░ेрдмिрдХ рдмрд╣рд░ों рдХे рд╕ांрдЪे рдоें рдврд▓ी, рдЙрд░्рджू рдоें рдХрд╣ी реЪреЫрд▓ ‘рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд реЪреЫрд▓’ рдпा
‘реЪреЫрд▓’ рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЗрди्рд╣ीं
рдмрд╣рд░ों рдХे рдЫंрджाрдиुрд╢ाрд╕ी рддрдЦ्рддीрдЕ рдпा рдЙрдирдХे рд╕рдорддुрд▓्рдп рд╣िрди्рджी рдХे рд╡ाрд░्рдгिрдХ рд╡ рдоाрдд्рд░िрдХ рдЫрди्рджों
рдоें рдЧाрдИ реЪреЫрд▓ рдХो ‘рд╣िрди्рджी-реЪреЫрд▓’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╕ाрдпुрдЬ्рдп рд╣ै рдХि рджोрдиों рдХी рд▓िрдкि рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рднी рд╕рд░्рд╡-рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि реЪреЫрд▓ рдХो ‘рдЖрдо-рдЖрджрдоी’ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдкрд╣рд▓ рджुрд╖्рдпрди्рдд рдиे рдХी рдеी। рд╡े рдЙрд░्рджू-рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдЭрдоेрд▓े
рдоें рдирд╣ीं рдЙрд▓рдЭे। рджुрд╖्рдпрди्рдд рдиे
реЪреЫрд▓ рдХो реЪреЫрд▓ рд╣ी рдоाрдиा, ’рдЙрд░्рджू- реЪреЫрд▓’ рдЕрдерд╡ा ‘рд╣िрди्рджी-реЪреЫрд▓’ рдирд╣ीं। рдмрдХौрд▓ рджुрд╖्рдпрди्рдд— “рдоेрд░ी рдиीрдпрдд рдФрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि рдЗрди рджोрдиों рднाрд╖ाрдУँ рдХो рдЬ्рдпाрджा
рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдиिрдХрдЯ рд▓ा рд╕рдХूँ। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпे
рдЧреЫрд▓ें рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдоें рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ैं, рдЬिрд╕े рдоैं рдмोрд▓рддा рд╣ूँ-
рдоैं рдЬिрд╕े рдУреЭрддा-рдмिрдЫाрддा рд╣ूँ,
рд╡ो реЪреЫрд▓ рдЖрдкрдХो рд╕ुрдиाрддा рд╣ूँ।”
рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рднी реЪреЫрд▓ рдХो ‘рд╣िрди्рджी’ рдпा ‘рд╣िрди्рджू’ рдХा
рдЬाрдоा рдирд╣ीं рдкрд╣рдиाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рд▓िрдП, рдЙрди्рд╣ोंрдиे
рдЙрд░्рджू-рд╣िрди्рджी рдХे 100 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢ाрдпрд░ों рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рда реЪреЫрд▓ें рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдХी рдФрд░
рд╕ंрдХрд▓рди-рд╢्рд░ंрдЦрд▓ा рдХा рдиाрдо рд░рдЦा ‘рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдЧреЫрд▓ें’। рдЧोрдпा рдЗрдирдХा рдЖрдХाрд░ рднी рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рд╣ै рдФрд░ рдиिрдзि рднी рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рддो рдаीрдХ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдоुंрдЧेрд░ рдХे
рдЕрдиिрд░ुрдз्рдж рд╕िрди्рд╣ा рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд╣ै рдХि-“рд╣рдордиे реЪреЫрд▓ рдХा рдХाрд╡्рдп-рд░ूрдк рд╣िрди्рджी рдоें рдЕंрдЧीрдХाрд░
рдХिрдпा рд╣ै,рдЗрд╕рд▓िрдП реЪреЫрд▓ рдХे рдкрд╣рд▓े ‘рд╣िрди्рджी’ рдЬोреЬрдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा।” рддрдм рд╕ोрдЪрдиा рдкреЬा рдХि рдРрд╕ा рдХ्рдпों? рдЕрд░े !
рд╣рдордиे рдЕрд░рдм-рдлाрд░рд╕ рд╕े рдЖрдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो ‘рдиीрд░-рдХ्рд╖ीрд░’ рд╕рджृрд╢ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░
рд▓िрдпा рд╣ै। рдЙрд╕े/рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕
рджेрд╢ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдкृрдердХ рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рджी।
рджेрдЦा рдЬाрд╡े рддो рджुрд╖्рдпрди्рдд рдХे рдкूрд░्рд╡ рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓-рд╣िрди्рджी реЪреЫрд▓ рдЬैрд╕ा
рдХोрдИ рд╡िрд╡ाрдж рдирд╣ीं рдеा। 1976 рдоें
рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рд╡्рджाрд░ा рд╕рдо्рдкाрджिрдд ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХे ‘рджुрд╖्рдпрди्рдд рд╕्рдоृрддि рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ’
рдиे рд╣िрди्рджी реЪреЫрд▓ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдкाрдардХों-рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХों рдХा рдПрдХ рдмреЬा рд╡рд░्рдЧ рддैрдпाрд░ рдХрд░ рджिрдпा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рд╕рдо्рдмрдз्рдж реЪреЫрд▓ों рд╕े рдПрдХ рдирдпे рдпुрдЧ рдХी рд╕рдо्рднाрд╡िрдд рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдиे рдХुрдЫ рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों
рдХा рд╣ाрдЬрдоा реЩрд░ाрдм рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдЕрд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ реЪреЫрд▓ рдПрд╡рдо рд╣िрди्рджी реЪреЫрд▓ рдХे рдордз्рдп
рдЧрд╣рд░ाрддी рдЦाрдИ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдмрдиा। рд░рд╕ूрд▓ рдЕрд╣рдордж
‘рд╕ाрдЧрд░’ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “реЪреЫрд▓ рдЕрд░рдмी рд╕े рдлाрд░рд╕ी,рдлाрд░рд╕ी рд╕े рд╣िрди्рджी рддрдеा рд╣िрди्рджी рд╕े рдЙрд░्рджू
рдоें рдЖрдпी”। рд▓ेрдХिрди рд╣िрди्рджी
рдоें реЪреЫрд▓ рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡рд░ुрдк рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд (рдЙрд░्рджू) реЪреЫрд▓ рд╕े рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдХि-
1.
реЪреЫрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд░्рджू рдФрд░
рд╣िрди्рджी ‘рджो рд╕рдЧी рдмрд╣िрдиों’ рдЬैрд╕ी рдирдЬрджीрдХ рдЖрдИं.рдЙрд░्рджू рдХी рдиреЮाрд╕рдд рдФрд░ рд░ूрдоाрдиिрдпрдд рдиे
рдХाрд╡्рдпрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा, рд╡рд╣ीं рдЙрд░्рджू рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓िрдпाँ рд╣िрди्рджी рдоें рдЖрд╕ाрдиी рд╕े
рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рд▓ी рдЧрдИ।
2.
реЪреЫрд▓ рдкреЭрдиे-рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП
рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрд░рдмी-рдлाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЙрд░्рджू рд╕ीрдЦी। рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ों
рдХे рдЪुрдиिрди्рджा рджीрд╡ाрди рд╣िрди्рджी рдоें рднाрд╖्рдпांрддрд░िрдд рдХिрдпे/рдХрд░ाрдпे рдЧрдпे, рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджी рдХे
рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдЧाрд░ рдоें рд╢्рд░ी-рд╡ृрдз्рджि рд╣ुрдИ।
3.
реЪреЫрд▓ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे
рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдиे рд╕ूрдлी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╡िрд╢рдж рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा।
4.
рд╣िрди्рджी рдоें рдЙрд░्рджू-рдЕрджрдм рдХी
рддрд░рд╣ рдЗрд╕्рд▓ाрд╣ (рд╢ाрдЧिрд░्рдж рдХा рдЕрдкрдиी рдХाрд╡्рдп-рд░рдЪрдиा рджिрдЦाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕्рддाрдж рд╡्рджाрд░ा рдЙрд╕рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा
рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд╕ंрд╢ोрдзрди/рд╕ुрдзाрд░) рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрдЬ рдЬрдмрд▓рдкुрд░ी (рдЬрдмрд▓рдкुрд░), рдЪрди्рдж्рд░рд╕ेрди
‘рд╡िрд░ाрдЯ’ (рдЗрди्рджौрд░), рддрдеा рд╕्рд╡ाрдоी рд╢्рдпाрдоाрдиंрджрди рд╕рд░рд╕्рд╡рддी ‘рд░ौрд╢рди’ (рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी) рдиे рдЕрдкрдиी
рд╕ंрдеाрдЧрдд рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдиुрдЬ-реЪреЫрд▓рдХाрд░ों рдХो рдЖрджрд░्рд╢ реЪреЫрд▓ рдХे рдЧुрд░ рд╕िрдЦाрдиे рдХे
рдк्рд░рд╢рд╕्рдд-рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे। ‘рд╕ाрдЬ’ рдФрд░
‘рд░ौрд╢рди’ рдЕрдм рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣े, рдкрд░рди्рддु рд╡िрд░ाрдЯ рдХी реЪреЫрд▓-рдкाрдард╢ाрд▓ा рдмрджрд╕्рддूрд░ рдЬाрд░ी рд╣ै। рджрд░рд╡ेрд╢ рднाрд░рддी (рд╕рдо्рдкाрджрдХ-реЪреЫрд▓ рдХे рдмрд╣ाрдиे)
рдбॉ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ (рд╕рдо्рдкाрджрдХ-рдирдИ реЪреЫрд▓) рдФрд░ рднाрдиुрдоिрдд्рд░ (рд╕рдо्рдкाрджрдХ-реЪреЫрд▓ рдЧрд░िрдоा) рд╡्рджाрд░ा рднी
реЪреЫрд▓ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╕्рддुрдд्рдп рдХाрд░्рдп рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
5.
рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдоें реЪреЫрд▓ рдХे
рд░ूрдк рдоें рдЫंрдж рдХी рд╡ाрдкिрд╕ी рд╣ुрдИ рд╣ै, рд▓рдп рдХी рд╡ाрдкिрд╕ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдмреЭा рд╣ै। рдЫंрдж рдоुрдХ्рдд
рдХрд╡िрддा рдХी рдУрд░ рдоुрдбрддी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा реЪреЫрд▓ рд╡िрдзा рдХो рдкाрдХрд░ рдЖрдХृрд╖्рдЯ рднी рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЖрд╢्рд╡рдд рднी।
6.
реЪреЫрд▓ рдХे рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдХрде्рдп рдкрд░
рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд╡ि рдЕрдм рдирдпे рдк्рд░рддीрдХ, рдмिрдо्рдм рдФрд░ рдоिрдердХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдоें рдЪрдордХ
рдПрд╡рдо् рдЪुрдЯीрд▓ाрдкрди рд▓ाрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ реЪреЫрд▓ рдХा рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдкрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै।
рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ рдХे рдХुрдЫ рд╡िрдзाрдЧрдд рджोрд╖ рд╣िрди्рджी рдХी
реЪреЫрд▓ों рдоें рдкाрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬैрд╕े рдХि-
рдЕ)
рдЙрд░्рджू рдХे рдЫंрдж рд╡िрдзाрди рдоें
рдЬрд░ुрд░рдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоाрдд्рд░ा рдШрдЯाрдХрд░ рд╢рдм्рджों,рд╢рдм्рджांрд╢ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕рдоूрд╣ों рдХो рд╕рд╣ी рд░ुрдХрди рдХे рд╡рдЬрди
рдоें рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЖ) рдЙрд░्рджू рдЧреЫрд▓ों рдоें ‘рдЕрд▓िреЮ’ рдХा рдХाрдлिрдпा рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, реЪाрд▓िрдм рдХा ‘рдЕрди्рджाрдЬे-рдмрдпाँ’
рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╣ै-
рджिрд▓-рдП- рдиाрджाँ рддुрдЭे рд╣ुрдЖ рдХ्рдпा рд╣ै,
рдЖрдЦिрд░ рдЗрд╕ рджрд░्рдж рдХी рджрд╡ा рдХ्рдпा рд╣ै।
рдЗрд╕рдоें рд╣ुрдЖ, рджрд╡ा рдмрдЧैрд░рд╣ рдмрдЧैрд░рд╣ рдоें рдЕрд▓िреЮ рдХा рдХाрдлिрдпा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╣ै। рдРрд╕ी рд╣ी рджुрд╖्рдпрди्рдд рдиे рдПрдХ реЪреЫрд▓ рдХрд╣ी-
рдпे рд╕ाрд░ा рдЬिрд╕्рдо рдЭुрдХрдХрд░ рдмोрдЭ рд╕े рджुрд╣рд░ा рд╣ुрдЖ
рд╣ोрдЧा,
рдоैं рд╕рдЬрджे рдоें рдирд╣ीं рдеा, рдЖрдкрдХो рдзोрдХा рд╣ुрдЖ
рд╣ोрдЧा।
рдЗрд╕рдоें рджुрд╣рд░ा, рдзोрдХा рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рдЕрд▓िреЮ рдХे рдХाрдлिрдпे рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ैं।
рд╡ैрд╕े, рд╣िрди्рджी реЪреЫрд▓ рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рдк्рд░рднा-рдордг्рдбрд▓ рдиे рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ рдХो рднी рдЧрд╣рд░े рддрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд
рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрд╕ (рдЙрд░्рджू-реЪреЫрд▓) рдоें рдХुрдЫ рдЖрдоूрд▓рдЪूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджिрдЦाрдИ рджिрдП; рдЬैрд╕े рдХि-
рдЧреЫрд▓ें рдЕрдм ‘рдЧрдЬाрд▓-рдЪрд╢्рдо’ (рдЗрдо्рдк्рд▓ाрдЗрдб рдЕрд░्рде-рдоृрдЧрдирдпрдиिрдпों рд╕े рдмाрддрдЪीрдд) рд╕े рд╣рдЯрдХрд░
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЬुреЬ рдЧрдпीं рд╣ैं। рдЕрдм рддो
рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиि рдХ,рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡рдо् рдкौрд░ाрдгिрдХ
рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЧреЫрд▓ें рд▓िрдЦीं рдЬा рд░рд╣ीं рд╣ैं।
·
рдмреЬे-рдмреЬे рд╢ाрдпрд░ों рдХी рд╢ाрдпрд░ी
рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдоें рдЫрдк рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡े рдЕрдм рд╣िрди्рджी
рдоें рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдбा.рдмрд╢ीрд░ рдмрдж्рд░
рдХा рдПрдХ рджीрд╡ाрди рд╣ै, ‘рдЖрд╕ (рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд)-рдЬिрд╕рдХा рдорд╢рд╣ूрд░ рд╢े`рд░
рд╣ै---
рдЙрдЬाрд▓े рдЕрдкрдиी рдпाрджों рдХे рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рд░рд╣рдиे
рджो,
рди рдЬाрдиे рдХिрд╕ рдЧрд▓ी рдоें рдЬिрди्рджрдЧी рдХी рд╢ाрдо рд╣ो
рдЬाрдпे।
·
рдХрд╡ि-рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдФрд░
рдоुрд╢ाрдпрд░ों рдХा ‘рдЧंрдЧा-рдЬрдоुрдиी’ рд░ूрдк рдЕрдХ्рд╕рд░ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдоुрд╢ाрдпрд░ों рдоें рд╢ाрдпрд░ рд╣िрди्рджी реЪреЫрд▓ рдкреЭрдХрд░
рд╡ाрд╣-рд╡ाрд╣ी рд▓ुрдЯрддे рд╣ैं। рдлिрд▓्рдоों рдоें
реЪреЫрд▓ों рдХे рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ рдФрд░ рд╢ेрдб्рд╕ рд╣ैं।
·
рд╕्рдХूрд▓ рдПрд╡рдо् рд╕्рдиाрддрдХ рд╕्рддрд░
рдХे рд╣िрди्рджी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд░ंрдЧ, рдиेрдкाрд▓ी, рдмрдЪ्рдЪрди, рджुрд╖्рдпंрдд, рдиीрд░рдЬ рдФрд░ рд╡िрд░ाрдЯ рдЬैрд╕े реЪреЫрд▓рдХाрд░ рд╣ैं। рджुрд╖्рдпंрдд рдХी -‘рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдкीрд░ рдкрд░्рд╡рдд
рд╕ी рдкिрдШрд▓рдиी рдЪाрд╣िрдП’ рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдХрдХ्рд╖ा резрез рдХे рдХोрд░्рд╕ рдоें рддрдеा рд╡िрд░ाрдЯ рдХी-
‘рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдиे рдХी рд╣ोрдЧी
рдкрд░ рдЕрдм рдХुрд░рд╡ाрдиी рдХौрди рдХрд░े,
рд╕рдд्рддा рдЫोреЬ рд╕реЬрдХ
рдкрд░ рдЖрдпे рдпрд╣ рдиाрджाрдиी рдХौрди рдХрд░े’।
(рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдХрд▓рд╢/рдкृрд╖्рда129)
рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдХाрд▓ेрдЬ рдоें рдкрдвाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдз्рдж рдЧреЫрд▓ рд╣ै। рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗрд╕рдХे, рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди-
рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЪुрдиिрди्рджा реЪреЫрд▓рдХाрд░ों рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╡िрдз-рдЖрдпाрдоी реЪреЫрд▓ों рдкрд░ рдЕрддि рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг
рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрд╣ реЪреЫрд▓ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╢ुрдн- рд╕ंрдХेрдд рд╣ै।
·
рдкреЬोрд╕ी рджेрд╢ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдоें
рджोрд╣ा-реЪреЫрд▓ рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рдкूंрдЫ-рдкрд░рдЦ рд╣ै। рд╕рд╣рдмा рдЕрдЦ्рддрд░ рдХी
рдПрдХ рджोрд╣ा реЪреЫрд▓ рдХा рдорддрд▓ा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै
рдХрдм рддो рд╕्рд╡рдпंрд╡рд░ рджिрди рдЖрдпेрдЧा, рд╣ोрдЧा рдЕंрдд
рд╡िрдпोрдЧ,
рд╕рдкрдиों рдХी рд╕ंрдЬोрдЧिрддा,рддुрдЭрд╕े рдХрдм рд╣ोрдЧा
рд╕ंрдЬोрдЧ।
рд╣ाँ! рд╡рд╣ाँ рджोрд╣ा-рдЫंрдж рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоाрдПं рднी рд╣ैं рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рднी। рддрднी рддो рдЖрдЪाрд░्рдп рднрдЧрд╡рдд рджुрдмे рдХрд╣рддे рд╣ैं-“рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдмрд╣рд░ों рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдоें
реЪреЫрд▓рджा ‘рджोрд╣ा-реЪреЫрд▓’ рдХा рдлाрд░्рдоेрдЯ рдкाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд рдХी рд╕ाँрд╕ рд▓े рд░рд╣े рд╣ैं।”
·
рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ рдоें рдЕрдм рд╕ाрджрдЧी
рдХो рдкрд╕ंрдж рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЖрдо рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी
рднाрд╖ा, рдЙрд╕рдоें рджेрд╢рдЬ рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рджेрдЦрдиे рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЕрдм рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░ी, рдзीрд░-рдЧंрднीрд░ рдФрд░ рдирд╡ीрди
рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдЧреЫрд▓ें рдХрд╣ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं।
·
реЪреЫрд▓ рдоें рдЕрдм рдирдпे рдк्рд░рдпोрдЧों
рдХो рдоाрди्рдпрддा рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рдордХрддा рдХे рдиिрдпрдо
рд╢िрдеिрд▓ рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं। рдмेрдордХрддा рдЧреЫрд▓ें
рднी рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं। рдордХрддा рдоें
рддреЩрд▓्рд▓ुрд╕ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдмिрдиा рддреЩрд▓्рд▓ुрд╕ рдХी рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдЧреЫрд▓ें। рд╢े`рд░ рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рд░рджीреЮ рдмांрдЫिрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдирд╣ीं। рдмेрд░рджीрдл рдЕрд╢рдЖрд░ рднी рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ैं।
рджेрд░ рд╕े рд╣ी рд╕рд╣ी, рдЖрдЬ рдЧреЫрд▓ें рдХोрдаी-рдХोрдаे рд╕े рдЙрддрд░рдХрд░ рдЧрд▓ी-рдХूंрдЪों рдоें
рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдЧ्рд░ाрдо-рдЪौрдкाрд▓ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХीं рд╣ैं। рдоाрдирд╕ рдХी рдЕрд░्рдзाрд▓िрдпों, рдШाрдШ-рднрдб्рдбрд░ी рдХी рдХрд╣ाрд╡рддों рдФрд░ рдиिрд░्рдЧुрдиिрдпों рдХी рд╕ाрдЦिрдпों рдХे рд╕рдоाрди
реЪреЫрд▓ों рдХे рд╢े`рд░ рдЖрдордЬрди рдХी рдХрд╣рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं। реЪреЫрд▓ों рдХो рдЕрдм рди рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ-рдЕрдиुрд╢ंрд╕ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди ‘реЮाрд░िрдЧुрд▓ рдЗрд╕्рд▓ाрд╣’ (рдПрдХ
рдРрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा, рдЬрдм рд╢ाрдЧिрд░्рдж рдХो рдЕрдкрдиे рдЙрд╕्рддाрдж рд╕े рдЗрд╕्рд▓ाрд╣ рдХी рдЬрд░ुрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी) рдХी। рд╡ैрд╕े, реЪреЫрд▓ рдХे
рдкрдХ्рд╖ рдоें рдпрджि рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ै рддो рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиा рдХि рдЗрд╕ рдХोрдорд▓-рд╡िрдзा рдХो рднाрд╖ाрдИ-рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा
рдХी рд▓рдкрдЯों рдоें рдЭुрд▓рд╕рдиे рд╕े рдмрдЪाрдпा рдЬाрд╡े।